Doanh nghiệp nhỏ và vừa tìm "cửa" vốn ngoài ngân hàng

Chiều 27/8, tại Diễn đàn Kinh tế Thủ đô lần thứ II - CEF II 2026, câu chuyện huy động vốn và tìm kiếm nguồn lực mới cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) nhận được nhiều sự quan tâm.

GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP Hà Nội (HANOISME), cho rằng vốn và cấu trúc tài chính là một trong những bài toán doanh nghiệp cần ưu tiên giải quyết. SME cần từng bước vượt khỏi tư duy chỉ dựa vào tín dụng ngắn hạn, chủ động tiếp cận vốn trung và dài hạn, vốn cổ phần, M&A và các hình thức hợp tác đầu tư phù hợp.

Chưa đến 10% SME tiếp cận được vốn ngân hàng

Những khó khăn về vốn của SME được ông Phạm Đức Dũng, Giám đốc tư vấn M&A và tái cấu trúc, Khối Ngân hàng đầu tư, Công ty cổ phần Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS), lượng hóa tại diễn đàn.

Theo số liệu ông Dũng đưa ra, SME chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp nhưng tỷ lệ tiếp cận được vốn tín dụng ngân hàng chỉ khoảng 9,3%, trong khi tỷ lệ này ở doanh nghiệp lớn là 56,1%.

Rào cản không chỉ nằm ở tài sản bảo đảm. Mô hình quản trị gia đình còn phổ biến, pháp lý tài sản chưa rõ ràng, báo cáo tài chính chưa chuẩn hóa cũng khiến doanh nghiệp gặp khó khi ngân hàng hoặc nhà đầu tư đánh giá rủi ro.

Trong khi đó, theo số liệu SHS đưa ra, dư địa của các kênh huy động vốn tại Việt Nam còn lớn. Vốn hóa thị trường chứng khoán hiện tương đương khoảng 75% GDP, trong khi mức trung bình tại Đông Nam Á khoảng 130%. Quy mô thị trường trái phiếu tương đương 24% GDP, so với khoảng 90% trong khu vực; quy mô tài sản quản lý mới khoảng 4% GDP, thấp hơn mức bình quân khoảng 30% của Đông Nam Á.

Theo ông Dũng, bên cạnh ngân hàng, SME có thể tiếp cận nguồn lực từ thị trường chứng khoán, quỹ đầu tư vốn cổ phần tư nhân, tổ chức tài chính phát triển hoặc nhà đầu tư chiến lược.

Tuy nhiên, muốn vốn tìm đến, doanh nghiệp phải chuẩn bị từ bên trong. Quá trình này có thể bắt đầu bằng việc xử lý công nợ, giao dịch với bên liên quan, nghĩa vụ thuế; tách bạch tài sản cá nhân và tài sản doanh nghiệp; chuẩn hóa cơ cấu sở hữu, kiểm toán và minh bạch báo cáo tài chính.

Sau đó, doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch kinh doanh, mô hình tài chính và lộ trình tăng trưởng đủ rõ để trả lời những câu hỏi cơ bản như cần bao nhiêu vốn, sẵn sàng chia sẻ bao nhiêu tỷ lệ sở hữu và nguồn vốn mới sẽ được sử dụng như thế nào.

Cũng đề cập tới vấn đề này, ông Mạc Quốc Anh cho rằng khó khăn của SME không chỉ là vốn mà còn nằm ở khả năng tiếp cận đối tác chiến lược, công nghệ, tiêu chuẩn quản trị, thị trường và chuỗi cung ứng lớn.

Theo ông, nếu phát triển đơn lẻ, doanh nghiệp khó tạo bước nhảy về quy mô và năng lực cạnh tranh. Khi kết nối được đúng đối tác, nguồn lực và cơ hội, con đường tăng trưởng có thể được rút ngắn.

Ông Quốc Anh cho rằng doanh nghiệp cần chủ động chuẩn hóa pháp lý, tài chính, dữ liệu, tài sản trí tuệ và chiến lược trước khi bước vào quá trình gọi vốn hoặc tìm kiếm đối tác.

M&A không chỉ là bán doanh nghiệp

Ông Mạc Quốc Anh cho rằng cần nhìn M&A (mua bán và sáp nhập) rộng hơn câu chuyện doanh nghiệp được mua lại. Nếu chuẩn bị bài bản, hoạt động này có thể giúp SME bổ sung vốn, tiếp cận công nghệ, thị trường, năng lực quản trị và đối tác chiến lược.

Số liệu được đưa ra cho thấy thị trường M&A đang có sự thay đổi. Số thương vụ giảm từ 494 năm 2023 xuống 367 năm 2025, nhưng tổng giá trị giao dịch năm 2025 đạt khoảng 8,7 tỷ USD, cao hơn mức 6,9 tỷ USD năm 2024. Giá trị bình quân mỗi thương vụ tăng trên 50%.

Theo ông Phạm Đức Dũng, ngoài nguồn vốn, hợp tác M&A có thể mang lại cho doanh nghiệp nhân sự chất lượng cao, công nghệ, mạng lưới phân phối, hệ sinh thái của đối tác và cơ hội hợp tác thương hiệu.

Ông dẫn ví dụ, nếu tự phát triển, một doanh nghiệp có thể cần 5-7 năm để tăng gấp đôi quy mô. Khi có thêm vốn và các nguồn lực từ nhà đầu tư, khoảng thời gian này trong một số trường hợp có thể được rút ngắn.

Ở góc độ tư vấn, bà Phi Thị Hoa, CEO ONE-VALUE, cũng cho rằng M&A không nên mặc định được hiểu là "bán mình". Đây có thể là phương thức để doanh nghiệp tìm kiếm cơ hội phát triển, tiếp nhận kinh nghiệm về sản xuất, quản trị, vận hành cũng như mở rộng thị trường và khách hàng.

Dù vậy, M&A cũng đi kèm những vấn đề doanh nghiệp phải cân nhắc. Đại diện SHS lưu ý hoạt động này có thể dẫn đến giảm quyền kiểm soát, khác biệt văn hóa, biến động nhân sự hoặc mức định giá không đạt kỳ vọng.

Do đó, doanh nghiệp cần xác định rõ mục tiêu trước khi tìm kiếm nhà đầu tư, đồng thời chuẩn bị về tài chính, quản trị và chiến lược từ sớm thay vì chỉ nghĩ tới huy động vốn khi dòng tiền đã gặp khó khăn.

Từ góc nhìn của cộng đồng SME, ông Mạc Quốc Anh cho rằng việc mở rộng các kênh vốn cần đi cùng nâng cao năng lực nội tại. Doanh nghiệp phải hiểu giá trị của mình, biết mình cần nguồn lực gì và chuẩn bị đủ điều kiện để tiếp nhận nguồn lực đó.

Theo ông, bên cạnh vốn, khả năng kết nối với doanh nghiệp đầu chuỗi, đối tác công nghệ và thị trường cũng là những yếu tố quan trọng để SME nâng quy mô và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.