Bài toán điện rác ở Đà Nẵng, chuyên gia cảnh báo nguy cơ lãng phí lớn

Tại bãi rác Khánh Sơn (phường Hòa Khánh, Đà Nẵng), nhà máy điện rác của Công ty cổ phần Môi trường Việt Nam với công suất 1.100 tấn rác/ngày đêm đang được triển khai, dự kiến vận hành vào quý I/2027.

Trong khi đó, dự án điện rác thứ hai cũng quy hoạch tại đây theo hình thức đối tác công tư (PPP) với công suất 1.000 tấn/ngày đêm. Năm 2020, HĐND thành phố Đà Nẵng thông qua chủ trương đầu tư, đến tháng 2/2025 chủ trương đầu tư ban đầu bị hủy để thực hiện lại các thủ tục, đến tháng 6/2025 có động thái mời gọi các nhà đầu tư đăng ký quan tâm dự án.

Nỗi lo thiếu rác?

Theo quy hoạch, thành phố Đà Nẵng có 7 dự án xử lý rác thải sinh hoạt. Trong đó, dự án nhà máy đốt rác phát điện tại Khu liên hợp xử lý rác thải Khánh Sơn có công suất 1.100 tấn/ngày đêm đang trong giai đoạn xây dựng; nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt Bắc Quảng Nam công suất 300 tấn/ngày đêm đã đi vào hoạt động; nhà máy xử lý rác Hội An công suất 120 tấn/ngày đêm đang được triển khai.

Ngoài ra, dự án nhà máy xử lý rác thải kết hợp phát điện tại khu xử lý chất thải rắn Nam Quảng Nam (xã Núi Thành) có công suất 800 tấn/ngày đêm hiện đang kêu gọi đầu tư. Cùng với đó là dự án nhà máy điện rác tại Khánh Sơn theo hình thức đối tác công tư (PPP), công suất 1.000 tấn/ngày đêm, cũng đang trong giai đoạn mời gọi nhà đầu tư; Dự án nhà máy phân loại, tái chế và xử lý chất thải rắn sinh hoạt Bắc Trà My, công suất 55 tấn/ngày đêm.

Tổng công suất xử lý theo quy hoạch của các dự án này khoảng 3.330 tấn/ngày đêm.

Theo số liệu từ Công ty Cổ phần Môi trường Đô thị Đà Nẵng và Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội - Chi nhánh miền Trung (URENCO15), lượng rác sinh hoạt thu gom tại khu vực Đà Nẵng (cũ) hiện trung bình khoảng 1.400-1.700 tấn/ngày, chủ yếu là rác chưa phân loại. Như vậy, chỉ riêng nhà máy điện rác của Công ty Cổ phần Môi trường Việt Nam tại Khánh Sơn với công suất 1.100 tấn/ngày đêm đã có thể xử lý phần lớn lượng rác sinh hoạt của khu vực này.

Tại hội thảo ngày 6/3, ông Võ Như Toàn, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng, cho biết đến năm 2030, tổng khối lượng chất thải rắn sinh hoạt trên địa bàn thành phố dự kiến đạt khoảng 3.600 tấn/ngày. Trong đó, khu vực Đà Nẵng (cũ) khoảng 1.900 tấn/ngày, còn khu vực Quảng Nam (cũ) khoảng 1.700 tấn/ngày.

Theo phân tích của chuyên gia môi trường, dự án nhà máy điện rác PPP công suất 1.000 tấn/ngày tại Khánh Sơn được xây dựng dựa trên dự báo lượng rác khu vực Đà Nẵng (cũ) đến năm 2030 sẽ tăng lên 1.900 tấn/ngày. Thực tế đến năm 2026 cho thấy lượng rác phát sinh trong 3 năm gần đây tại khu vực này gần như không tăng, chỉ dao động quanh mức hơn 1.400 tấn/ngày.

Số liệu này cũng phù hợp với thống kê của Công ty Cổ phần Môi trường Đô thị Đà Nẵng khi giai đoạn 2023-2025, lượng rác thu gom hằng ngày không biến động lớn, duy trì trong khoảng 1.400 đến hơn 1.500 tấn/ngày.

Theo chuyên gia, giai đoạn 2023-2024, thời điểm đề xuất dự án PPP, mức tăng lượng rác chủ yếu đến từ việc nâng cao hiệu quả thu gom, chứ không phải do dân số tăng hay phát triển kinh tế. Khi công tác thu gom đã được thực hiện triệt để, lượng rác phát sinh thực tế gần như không còn tăng thêm.

Trong 10 năm qua, dân số khu vực Đà Nẵng và Quảng Nam không biến động đáng kể. Các số liệu hiện có cho thấy tổng lượng rác phát sinh thực tế của toàn vùng hiện khoảng hơn 2.200 tấn/ngày, tương ứng với quy mô dân số khoảng 3,06 triệu người.

Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh phân loại rác tại nguồn cũng sẽ làm giảm đáng kể lượng rác thải sinh hoạt phải xử lý bằng phương pháp đốt.

Các chuyên gia cho rằng quy mô phát sinh rác thực tế đã dần chạm ngưỡng bão hòa, không còn nhiều dư địa tăng trưởng. Lượng rác hiện nay chỉ khoảng 2.200 tấn, tối đa khoảng 2.400 tấn/ngày đêm. Nếu tiếp tục triển khai thêm các nhà máy điện rác quy mô lớn như đề xuất, nguy cơ thiếu khoảng 1.000 tấn rác/ngày là hoàn toàn có thể xảy ra.

Trong khi đó, công nghệ điện rác đòi hỏi lò đốt phải vận hành ở mức công suất ổn định. Nếu hoạt động dưới khoảng 70% công suất thiết kế, nhiệt độ trong lò sẽ không đạt ngưỡng bắt buộc theo tiêu chuẩn kỹ thuật, dẫn đến nguy cơ không xử lý triệt để các hợp chất độc hại phát sinh trong quá trình đốt rác.

Đặc biệt, khi lượng rác đưa vào lò giảm xuống dưới 62% công suất thiết kế, hệ thống sẽ không đạt điểm cân bằng nhiệt trị và buộc phải dừng lò. Với nhà máy điện rác, quá trình vận hành phải diễn ra liên tục, không thể thường xuyên dừng rồi khởi động lại.

Mỗi lần khởi động lại lò đốt đều cần sử dụng một lượng lớn dầu, làm phát sinh chi phí vận hành rất cao, dẫn đến không thể xử lý triệt để các hợp chất độc hại, đồng thời gây tổn thất đáng kể về cả kỹ thuật lẫn hiệu quả kinh tế của nhà máy.

Rủi ro tài chính từ mô hình PPP

PGS.TS Tạ Văn Lợi, Viện trưởng Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, cho biết hình thức đối tác công tư (PPP) được xem là giải pháp huy động nguồn lực xã hội cho phát triển hạ tầng, giảm áp lực ngân sách. Tuy nhiên, theo ông Lợi, nếu thiếu quy hoạch rõ ràng và khảo sát thị trường kỹ lưỡng, các dự án PPP có thể phát sinh nhiều rủi ro, thậm chí trở thành gánh nặng tài chính về lâu dài.

Theo PGS.TS Tạ Văn Lợi, bản chất của PPP là nhà nước không phải chi toàn bộ vốn đầu tư ngay từ đầu mà doanh nghiệp tư nhân tham gia bỏ vốn, sau đó thu hồi thông qua các cơ chế như thu phí hoặc khai thác dự án. Cách làm này giúp đẩy nhanh tiến độ các công trình, nhất là trong bối cảnh ngân sách hạn chế.

Tuy nhiên, phương thức PPP không đồng nghĩa với việc nhà nước “không phải trả tiền”. Trong nhiều trường hợp, nếu dự án không đạt hiệu quả như kỳ vọng, nhà nước vẫn có thể phải can thiệp, thậm chí mua lại dự án, tạo áp lực lớn lên ngân sách.

Một trong những rủi ro lớn nhất đến từ khâu chính sách và quản lý. Nếu thiếu quy định rõ ràng, minh bạch về giá, lộ trình thu phí hoặc cơ chế giám sát, doanh nghiệp có thể kéo dài thời gian thu hồi vốn hoặc đẩy chi phí đầu tư lên cao. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến người dân mà còn làm giảm hiệu quả chung của dự án.

Bên cạnh đó, rủi ro cũng xuất phát từ chính việc lập dự án. Các thiếu sót trong khảo sát cung - cầu, quy hoạch hoặc dự báo thị trường, nguồn nguyên liệu có thể khiến dự án hoạt động kém hiệu quả. “Đơn cử như các nhà máy điện rác, nếu thiếu nguồn “nguyên liệu” đầu vào (rác thải), công suất vận hành sẽ không đạt như thiết kế, dẫn đến thua lỗ và phá vỡ phương án tài chính ban đầu”, PGS.TS Tạ Văn Lợi nói.

Chuyên gia nhấn mạnh, những rủi ro này không thuộc về bản chất của mô hình PPP, mà nằm ở khâu chuẩn bị và triển khai dự án. Nếu quy hoạch không phù hợp, lựa chọn quy mô, vị trí không phù hợp hoặc thiếu căn cứ thực tiễn, dự án sẽ gặp vấn đề bất kể áp dụng hình thức đầu tư nào.

Do đó, hình thức PPP cần được nhìn nhận đúng là một công cụ hỗ trợ thực hiện chiến lược phát triển, chứ không phải giải pháp thay thế cho quy hoạch. Mọi dự án vẫn phải nằm trong tổng thể kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, phù hợp với định hướng dài hạn về cơ cấu ngành, không gian đô thị và nhu cầu thực tế.

“Không thể coi hình thức PPP là “cây đũa thần” để giải quyết mọi vấn đề đầu tư. Nếu buông lỏng quy hoạch, thẩm định, rủi ro cuối cùng vẫn quay lại với ngân sách và nền kinh tế của địa phương”, PGS.TS Tạ Văn Lợi lưu ý.

Có kiến nghị cân nhắc phương án tối ưu

Bên cạnh câu chuyện dòng tiền đầu tư, vị trí của bãi rác Khánh Sơn cũng đặt ra những cân nhắc đáng kể. Vị trí dự án nằm trên trục kết nối lên Bà Nà Hills. Trong khi đó, Khánh Sơn đang chuyển mình thành trục đô thị du lịch quan trọng, được định hướng là lõi mở rộng với các chức năng thương mại, dịch vụ và logistics.

Nếu hai nhà máy điện rác cùng vận hành, khu vực này sẽ phải tiếp nhận lượng rác lớn, kéo theo hàng trăm lượt xe vận chuyển mỗi ngày, đi xuyên qua đô thị. Áp lực lên hạ tầng giao thông, môi trường sống.

Bên cạnh đó, dự án đòi hỏi quỹ đất tương đối lớn như trong thông báo ngày 30/6/2025 của Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng, nhà máy xử lý chất thải rắn sinh hoạt 1.000 tấn theo phương thức PPP có tổng diện tích quy hoạch hơn 53.768m2, cùng với hệ thống hạ tầng điện, nước và giao thông kết nối. Tuy nhiên, trong điều kiện quỹ đất còn hạn chế, việc đầu tư các tuyến hạ tầng lớn không chỉ làm tăng chi phí mà còn tiềm ẩn rủi ro trong vận hành.

Lãnh đạo UBND phường Hòa Khánh cho biết dự án nhà máy xử lý rác công suất 1.000 tấn/ngày đêm thuộc thành phố quản lý và đang lên phương án tìm nhà đầu tư, về mặt địa phương sẽ tham gia đánh giá ảnh hưởng về giao thông ra vào tại vị trí xây dựng.

Từ góc độ hiệu quả đầu tư nói trên, có ý kiến cho rằng cần cân nhắc lại việc triển khai nhà máy công suất 1.000 tấn/ngày mà Đà Nẵng đang kêu gọi đầu tư tại bãi rác Khánh Sơn. Nếu tiếp tục trong khi nguồn rác không đảm bảo, dự án không chỉ đứng trước nguy cơ hoạt động dưới công suất mà còn kéo theo lãng phí nguồn lực, từ vốn doanh nghiệp, vốn vay ngân hàng đến quỹ đất.

Một phương án khả thi hơn là nâng công suất các nhà máy đang xây dựng để xử lý phần rác phát sinh tăng thêm, ước 200-300 tấn/ngày. Cách tiếp cận này vừa tiết kiệm tài nguyên đất, vừa tối ưu hiệu quả đầu tư.