5 việc SME cần làm nếu muốn chuyển đổi xanh

Tại sự kiện ESG Company Tour 2026 do báo Dân trí và Prime Group tổ chức diễn ra mới đây, bài toán được đặt ra không chỉ là doanh nghiệp cần làm ESG thế nào mà còn là SME lấy nguồn lực đâu để chuyển đổi xanh trong điều kiện hạn chế về vốn, nhân sự và công nghệ.

Các tham luận và trao đổi tại chương trình cho thấy chuyển đổi xanh không nhất thiết phải bắt đầu bằng những khoản đầu tư lớn. Với SME, điều quan trọng là xác định đúng vấn đề, lựa chọn giải pháp có khả năng tạo hiệu quả, đo lường được kết quả và từng bước mở rộng.

Từ những trao đổi tại Company Tour, GS. TS Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP Hà Nội (Hanoisme), đưa ra một checklist theo hướng SME có thể bắt đầu ESG ngay cả khi chưa có nhiều vốn.

Dùng ESCO: Đầu tư bằng chính khoản tiết kiệm

Với doanh nghiệp nhỏ, thiếu vốn đầu tư ban đầu thường là một trong những rào cản lớn nhất khi nâng cấp thiết bị, hệ thống năng lượng hoặc công nghệ.

Theo ông Quốc Anh, SME có thể cân nhắc mô hình ESCO (Energy Service Company). Theo đó, đơn vị cung cấp giải pháp có thể bỏ vốn để nâng cấp thiết bị hoặc hệ thống năng lượng, doanh nghiệp trả dần bằng một phần chi phí điện, nhiên liệu tiết kiệm được. Cách tiếp cận này giúp SME không phải bỏ ra một khoản CAPEX lớn ngay từ đầu.

Tuy nhiên, khoản đầu tư phải gắn với mức tiết kiệm có thể đo lường. Doanh nghiệp cần xác định rõ mức tiêu thụ trước khi cải tạo, mức tiết kiệm dự kiến sau cải tạo và cơ chế phân chia khoản tiết kiệm giữa các bên. Nói cách khác, thay vì chờ có tiền mới làm xanh, SME có thể tìm cách để dự án xanh tự tạo ra nguồn tiền trả cho chính nó.

Thuê hoặc thuê mua thiết bị xanh thay vì "mua đứt"

Một lựa chọn khác là Green Leasing - thuê hoặc thuê mua thiết bị xanh. Thay vì bỏ một khoản tiền lớn để mua điện mặt trời, máy móc tiết kiệm điện, xe điện hay hệ thống xử lý nước, SME có thể thuê thiết bị và thanh toán theo tháng.

Theo ông Quốc Anh, cách làm này biến một khoản đầu tư ban đầu lớn thành chi phí vận hành định kỳ, phù hợp hơn với dòng tiền của doanh nghiệp nhỏ và vừa. Đây là thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận vốn khi doanh nghiệp không nhất thiết phải sở hữu ngay toàn bộ tài sản xanh mới có thể sử dụng công nghệ xanh.

Tuy nhiên, SME cần tính đầy đủ tổng chi phí thuê, thời hạn hợp đồng, chi phí vận hành, bảo trì và hiệu quả tiết kiệm để tránh trường hợp “xanh trên danh nghĩa nhưng không hiệu quả về tài chính”.

Áp dụng nguyên tắc “tiết kiệm đến đâu, trả đến đó”

SME cũng có thể áp dụng mô hình Pay-as-you-save, tức khoản thanh toán cho dự án được gắn trực tiếp với khoản tiết kiệm tạo ra. Ví dụ, một doanh nghiệp trước đây chi 100 triệu đồng mỗi tháng cho năng lượng. Sau khi cải tạo hệ thống, chi phí giảm xuống còn 80 triệu đồng. Một phần trong 20 triệu đồng tiết kiệm được có thể dùng để trả vốn đầu tư.

Nguyên tắc quan trọng là khoản phải trả hàng tháng không được lớn hơn giá trị tiết kiệm mà dự án tạo ra. Với SME, đây là cách biến bài toán “thiếu vốn để xanh hóa” thành bài toán “dùng hiệu quả vận hành để tài trợ cho chuyển đổi”.

Làm thử nhỏ, chứng minh KPI rồi mới vay vốn xanh

SME không nên vội vay hàng chục tỷ đồng để thực hiện một chương trình chuyển đổi xanh quy mô lớn khi chưa biết chắc hiệu quả. Thay vào đó, doanh nghiệp có thể chọn một dây chuyền, một nhà xưởng hoặc một công đoạn sản xuất để thí điểm trong 3-6 tháng.

Mục tiêu của giai đoạn này là tạo ra những con số cụ thể. Chẳng hạn, điện giảm 10%, nguyên liệu giảm 15% hoặc lượng phát thải giảm rõ rệt so với đường cơ sở. Khi đã có dữ liệu chứng minh hiệu quả, doanh nghiệp có thể sử dụng kết quả đó để tiếp cận ngân hàng, quỹ hoặc nhà đầu tư cho giai đoạn mở rộng.

Cách làm này giúp SME giảm rủi ro trước khi tăng quy mô đầu tư, đồng thời tạo được hồ sơ dữ liệu đáng tin cậy thay vì chỉ đưa ra cam kết chung về chuyển đổi xanh.

Tạo quỹ quay vòng xanh ngay trong doanh nghiệp

Khi dự án đầu tiên bắt đầu tạo ra khoản tiết kiệm, SME có thể dành toàn bộ hoặc một phần số tiền này cho “quỹ xanh” nội bộ. Khoản tiền tiết kiệm từ dự án thứ nhất được sử dụng để đầu tư dự án thứ hai, sau đó tiếp tục tạo nguồn cho dự án thứ ba.

Theo ông Quốc Anh, cách làm này giúp chuyển đổi xanh tự tạo nguồn vốn cho chính nó, thay vì năm nào doanh nghiệp cũng phải bố trí một khoản ngân sách mới. Về lâu dài, đây có thể trở thành một vòng quay: đầu tư → tiết kiệm → tái đầu tư → tiếp tục tiết kiệm.

12 tháng và 3 con số để kiểm chứng ESG

Với SME, ông Mạc Quốc Anh cho rằng chuyển đổi xanh không nên được nhìn như một dự án lớn phải hoàn thành trong một lần, mà có thể chia thành lộ trình ESG 12 tháng.

Cụ thể, 3 tháng đầu, doanh nghiệp tập trung đo đúng hiện trạng, xác định mức tiêu thụ năng lượng, nguyên liệu, nước, chất thải và phát thải để có đường cơ sở. 6 tháng tiếp theo là giai đoạn tập trung giảm chi phí, tối ưu nguồn lực và chuẩn hóa quản trị.

Những giải pháp đã được lựa chọn cần đi kèm chỉ số đo lường cụ thể để doanh nghiệp biết khoản đầu tư có thực sự tạo ra hiệu quả hay không. 3 tháng cuối, doanh nghiệp đo lại kết quả và biến những dữ liệu đạt được thành tài sản phục vụ hoạt động kinh doanh, từ hồ sơ tín dụng, hồ sơ nhà cung cấp đến việc đáp ứng yêu cầu của khách hàng và mở rộng thị trường.

Sau cùng, một SME làm ESG phải trả lời được bằng 3 con số, đó là giảm bao nhiêu chi phí, giảm bao nhiêu phát thải và tăng bao nhiêu năng lực cạnh tranh. Đây cũng là thước đo để ESG không dừng ở cam kết, mà trở thành một phần của hiệu quả kinh doanh.