Sự thật đằng sau trải nghiệm "nhìn thấy ma"

Nhiều người cho rằng họ từng nhìn thấy ma hoặc trải qua những hiện tượng kỳ lạ không thể giải thích. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa có bằng chứng khoa học xác nhận sự tồn tại của ma.

Các khảo sát cho thấy nhiều người tin vào những hiện tượng siêu nhiên như linh hồn, thần giao cách cảm, giấc mơ tiên tri hay các khả năng tâm linh khác. Nhưng liệu những trải nghiệm này có thể được giải thích bằng các cơ chế tâm lý và thần kinh bình thường?

Bà Melissa Maffeo, giáo sư tâm lý học tại Wake Forest University, cho rằng bộ não con người đôi khi có thể diễn giải sai các tín hiệu từ môi trường hoặc từ chính cơ thể mình, từ đó tạo ra cảm giác về một trải nghiệm siêu nhiên.

Theo bà, có ba nhóm yếu tố thường liên quan đến những trải nghiệm như vậy.

Yếu tố thứ nhất: Tác động từ môi trường

Trong nhiều chương trình săn ma, người tham gia thường sử dụng thiết bị đo trường điện từ (EMF - electromagnetic field). Đây là các vùng năng lượng vô hình được tạo ra bởi các điện tích hoặc dòng điện.

Hiện chưa có bằng chứng cho thấy con người có thể nhận biết trường điện từ bằng ý thức giống như cách chúng ta nhìn, nghe hay chạm vào các vật thể xung quanh. Tuy nhiên, một số nghiên cứu ghi nhận rằng tại những địa điểm thường được cho là "ma ám", mức độ biến động của trường điện từ có xu hướng cao hơn.

Chẳng hạn, các nghiên cứu tại hệ thống hầm ngầm South Bridge ở Edinburgh (Scotland) và một số khu vực của Cung điện Hampton Court (Anh) ghi nhận sự dao động EMF lớn hơn tại những nơi gắn với các câu chuyện về hiện tượng siêu nhiên.

Dù vậy, mối liên hệ nhân - quả vẫn chưa được chứng minh. Một số nhà nghiên cứu đã thử thay đổi điều kiện môi trường trong phòng thí nghiệm, bao gồm cả trường điện từ, để đánh giá phản ứng của người tham gia.

Kết quả cho thấy nhiều người báo cáo các cảm giác bất thường như chóng mặt, cảm giác có người hiện diện hoặc như đang tách khỏi cơ thể. Tuy nhiên, những trải nghiệm này không tương ứng với các thay đổi môi trường mà nhóm nghiên cứu tạo ra. Đáng chú ý, những người có niềm tin mạnh vào hiện tượng siêu nhiên thường báo cáo nhiều trải nghiệm kỳ lạ hơn.

Điều này cho thấy mối liên hệ giữa trường điện từ và các trải nghiệm siêu nhiên vẫn chưa rõ ràng.

Yếu tố thứ hai: Hoạt động thần kinh bất thường

Một số nghiên cứu thần kinh học cho thấy việc kích thích bằng dòng điện cường độ thấp vào vùng tiếp giáp thái dương - đỉnh (temporoparietal junction) của não có thể tạo ra các cảm giác rất khác thường.

Một số người tham gia thí nghiệm mô tả cảm giác có một "bóng người" đứng phía sau bắt chước hành động của họ. Những người khác trải qua hiện tượng được gọi là "trải nghiệm ngoài cơ thể" (out-of-body experience).

Các nhà khoa học cho rằng vùng tiếp giáp thái dương - đỉnh đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra cảm giác rằng con người đang hiện diện trong chính cơ thể mình. Khi quá trình xử lý thông tin tại khu vực này bị gián đoạn, cảm giác về bản thân và vị trí cơ thể có thể bị biến đổi.

Một hiện tượng liên quan khác là chứng liệt khi ngủ (sleep paralysis). Tình trạng này xảy ra khi một người tỉnh dậy trong giai đoạn ngủ REM nhưng cơ thể vẫn duy trì trạng thái bất động tự nhiên của giấc ngủ.

Khi đó, người trải nghiệm có thể không cử động được trong vài giây hoặc vài phút, đồng thời xuất hiện các ảo giác sống động về hình ảnh, âm thanh hoặc cảm giác có người hiện diện trong phòng. Sự kết hợp giữa nỗi sợ hãi và các tín hiệu thần kinh bất thường khiến những trải nghiệm này trở nên đặc biệt chân thực.

Yếu tố thứ ba: Đặc điểm tâm lý cá nhân

Các nghiên cứu tâm lý học cho thấy niềm tin có thể ảnh hưởng đáng kể đến cách con người diễn giải trải nghiệm của mình.

Một người tin vào hiện tượng siêu nhiên có thể dễ quy kết các cảm giác bất thường là bằng chứng của "ma" hoặc các thực thể siêu nhiên. Trong khi đó, người hoài nghi thường tìm kiếm những lời giải thích tự nhiên hơn.

Nhiều nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên hệ giữa niềm tin vào hiện tượng huyền bí với đặc điểm tâm lý gọi là schizotypy. Đây là tập hợp các đặc điểm như xu hướng suy nghĩ mang màu sắc huyền bí, cảm nhận khác thường hoặc khó phân biệt hoàn toàn giữa trải nghiệm chủ quan và các sự kiện bên ngoài.

Schizotypy có liên quan đến phổ rối loạn tâm thần phân liệt, nhưng việc một người có mức schizotypy cao không đồng nghĩa với việc họ mắc bệnh tâm thần.

Những người có đặc điểm này thường dễ trải qua các cảm giác như tách rời khỏi cơ thể hoặc cảm nhận được sự hiện diện của một thực thể khác, đồng thời có xu hướng tin vào hiện tượng siêu nhiên nhiều hơn.

Khi nhiều yếu tố cùng xuất hiện

Theo giáo sư Maffeo, chưa thể khẳng định ma có tồn tại hay không. Tuy nhiên, khoa học có thể đưa ra những cơ chế giúp lý giải vì sao một số người trải qua các hiện tượng mà họ cho là siêu nhiên.

Ví dụ, một người vốn tin vào hiện tượng huyền bí có thể trải qua chứng liệt khi ngủ hoặc cảm nhận một kích thích môi trường bất thường. Khi không tìm được lời giải thích rõ ràng, họ có thể diễn giải trải nghiệm đó theo hướng siêu nhiên.

Một thí nghiệm tại một nhà hát bỏ hoang ở thành phố Decatur (bang Illinois, Mỹ) cho thấy những người được thông báo trước rằng nơi này "có ma" có xu hướng báo cáo nhiều cảm giác kỳ lạ hơn so với nhóm không nhận được thông tin tương tự.

Kết quả này cho thấy niềm tin và kỳ vọng có thể ảnh hưởng đáng kể đến cách con người nhận thức và diễn giải các trải nghiệm mơ hồ.

Theo giáo sư Maffeo, chính sự kết hợp giữa các yếu tố môi trường, hoạt động thần kinh và đặc điểm tâm lý cá nhân có thể tạo nên những trải nghiệm mà người trong cuộc cảm nhận là hoàn toàn có thật, dù chưa cần đến lời giải thích mang tính siêu nhiên.