Kẻ thù của cá mập trắng nguy hiểm hơn cả cá voi sát thủ

Cá voi sát thủ là những thợ săn cá mập cực kỳ lợi hại

Ngoài khơi Nam Phi, gần thị trấn đánh cá Gansbaai, có hai con cá voi sát thủ đã trở nên nổi tiếng trên toàn thế giới.

Chúng được đặt tên là Port và Starboard. Nhiều lần, giới nghiên cứu đã ghi nhận cặp đôi này săn bắt và hạ gục một trong những loài săn mồi đáng sợ nhất đại dương: cá mập trắng lớn (Carcharodon carcharias).

Khả năng săn mồi của loài cá voi sát thủ (Orcinus orca) này hiệu quả đến mức một số nhà khoa học từng cho rằng chính chúng là nguyên nhân khiến số lượng cá mập tại khu vực vốn rất đông đúc suy giảm mạnh.

Tuy nhiên, một nghiên cứu mới cho thấy vấn đề không đơn giản như vậy. Cá voi sát thủ có thể không phải là “thủ phạm” thực sự. Thay vào đó, một kẻ săn mồi còn hiệu quả hơn đang âm thầm đẩy cá mập rời khỏi môi trường sống của chúng: con người.

Trong những năm gần đây, ngày càng nhiều bằng chứng cho thấy cá voi sát thủ là những thợ săn cá mập cực kỳ lợi hại, kể cả với các loài kích thước lớn như cá mập trắng.

Chúng sử dụng khả năng định vị bằng tiếng vang (echolocation) để quét cơ thể con mồi, xác định chính xác vị trí lá gan, cơ quan giàu chất béo đóng vai trò sống còn trong các hành trình di cư dài. Với độ chính xác gần như phẫu thuật, cá voi sát thủ có thể nhanh chóng moi gan cá mập chỉ trong thời gian rất ngắn.

Trong 8 năm, từ 2017 đến 2025, giới nghiên cứu ghi nhận 11 trường hợp cá voi sát thủ săn cá mập trắng, phần lớn dựa trên các xác cá mập dạt vào bờ và được cho là dấu vết từ Port cùng Starboard. Riêng năm 2017, các nhà khoa học từng chứng kiến cặp đôi này giết và moi nội tạng 17 con cá mập bảy mang chỉ trong một ngày, nhưng đó được xem là trường hợp hiếm.

Con người là tác nhân chính gây hại quần thể cá mập trắng

Dù vậy, gần như không thể xác định trung bình mỗi năm Port và Starboard giết bao nhiêu cá mập. Theo báo cáo của nhà sinh vật học biển Enrico Gennari tại Viện Nghiên cứu Đại dương Nam Phi, con người mới là tác nhân vượt trội hơn hẳn cá voi sát thủ về mức độ săn bắt.

Dựa trên nhiều nguồn dữ liệu, ông và các cộng sự ước tính số cá mập trắng bị con người giết hại trong quần thể ở Nam Phi cao hơn đáng kể so với số trường hợp bị cá voi sát thủ săn giết đã được ghi nhận.

Cụ thể, con người đang khiến khoảng 44 cá mập trắng mỗi năm biến mất khỏi vùng biển ven bờ Nam Phi, thông qua chương trình kiểm soát cá mập KwaZulu-Natal và hoạt động mắc câu không chủ đích trong nghề câu dây dài.

Bối cảnh nghiên cứu vấn đề này vốn khá phức tạp. Năm 1991, Nam Phi trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới ban hành luật bảo vệ cá mập trắng, đồng thời triển khai theo dõi quần thể và các biện pháp bảo tồn.

Tuy nhiên, diễn biến thực sự của quần thể cá mập trắng vẫn còn gây tranh luận. Một nghiên cứu công bố năm 2023 cho rằng số lượng cá mập không suy giảm mà chỉ dịch chuyển phạm vi sinh sống về phía đông. Đến năm 2024, chính nhóm nghiên cứu này tiếp tục nhấn mạnh rằng việc quần thể không ghi nhận tăng trưởng kể từ sau các biện pháp bảo vệ năm 1991 vẫn là dấu hiệu đáng lo ngại.

Các nhà khoa học cảnh báo rằng giả thuyết về một quần thể ổn định có thể làm suy giảm tính cấp thiết của các nỗ lực bảo tồn tiếp theo.

Theo Gennari và cộng sự, bức tranh tổng thể còn đáng lo hơn thế. Họ cho rằng quần thể cá mập trắng không hề ổn định mà đang trên đà suy giảm, kéo theo những hệ lụy nghiêm trọng ở quy mô toàn cầu.

“Nếu mức suy giảm đáng lo ngại được quan sát tại những nơi từng là điểm tập trung cá mập trắng lớn nhất thế giới trong chưa đầy 15 năm thực sự phản ánh toàn bộ quần thể ở miền nam châu Phi, thì tình hình sẽ vô cùng báo động và nguy cơ tuyệt chủng có thể đến sớm hơn nhiều so với dự đoán”, nhóm nghiên cứu nhận định.

Ước tính gần đây nhất, sử dụng dữ liệu đến năm 2011, cho thấy quần thể này có khoảng 908 cá thể. Tuy nhiên, phân tích kết hợp dữ liệu di truyền công bố năm 2016 cho thấy chỉ còn khoảng 333 cá thể trưởng thành thuộc một nhóm sinh sản duy nhất dọc bờ biển Nam Phi.

Kể từ đó, chưa có cuộc khảo sát dân số quy mô lớn nào mới, trong khi số cá thể được quan sát trực tiếp đã giảm mạnh ở nhiều khu vực.

Tại vịnh False Bay, gần Cape Town, cá mập trắng từng xuất hiện với tần suất khoảng 1,64 con mỗi giờ trong giai đoạn 2000–2015. Sang giai đoạn 2016–2020, con số này giảm xuống chỉ còn 0,3 con mỗi giờ. Đến năm 2018, tỷ lệ bắt gặp gần như về 0 trong các khảo sát bằng thuyền.

Nhóm nghiên cứu ước tính số 44 cá mập trắng chết mỗi năm do nghề câu dây dài đáy (DSL) và chương trình kiểm soát cá mập KZNSB đã tương đương khoảng 5–10% tổng số cá thể ước tính hàng năm, một tỷ lệ bị xem là không bền vững.

Con số này thậm chí còn chưa tính đến những nguyên nhân tử vong khác do con người gây ra nhưng chưa được thống kê.

Rõ ràng, con người không thể kiểm soát hành vi săn mồi tự nhiên của Port và Starboard. Tuy nhiên, chính điều đó càng cho thấy việc siết chặt các hoạt động do con người gây nguy hiểm cho quần thể cá mập trắng trở nên cấp bách hơn.

“Hoạt động săn mồi của cá voi sát thủ là hiện tượng tự nhiên và nằm ngoài phạm vi quản lý của chính phủ Nam Phi. Nhưng tỷ lệ tử vong liên tục do DSL và KZNSB, vốn thuộc phạm vi quản lý nhà nước, đã ở mức đủ để cản trở sự phục hồi và có thể tiếp tục đẩy quần thể cá mập trắng suy giảm”, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh.

Nhóm nghiên cứu kết luận, “dù Nam Phi là quốc gia đầu tiên bảo vệ cá mập trắng, chúng tôi lo ngại nước này cũng có thể trở thành quốc gia đầu tiên đánh mất loài này".