Ngày Văn hóa không để "tiêu ngân sách" mà để kích cầu tiêu dùng văn hóa

Mỗi địa phương cần xây dựng một "menu văn hóa" riêng

Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1111/QĐ-TTg về Kế hoạch tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam giai đoạn 2026-2030, với mục tiêu đưa ngày 24/11 trở thành sự kiện lan tỏa sâu rộng trong nhân dân.

Trao đổi với phóng viên Dân trí, đạo diễn Việt Tú cho rằng mục tiêu này sẽ khó trở thành hiện thực nếu Ngày Văn hóa vẫn được nhìn như một lễ hội đơn thuần.

Theo ông Việt Tú, Ngày Văn hóa không nên là dịp để "tiêu tiền ngân sách", mà phải trở thành động lực kích cầu tiêu dùng văn hóa, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa.

Vị đạo diễn cho rằng thành công của Ngày Văn hóa không nên được đo bằng số lượng lễ khai mạc, chương trình nghệ thuật hay lượng người đến xem miễn phí, mà bằng những kết quả cụ thể như lượng du khách lựa chọn điểm đến vì sự kiện, mức chi tiêu của công chúng, doanh thu của các ngành dịch vụ liên quan và số việc làm được tạo ra khi có sự kiện.

"Các địa phương cần có tư duy như doanh nghiệp. Một lễ hội hay ngày văn hóa cũng là một sản phẩm của công nghiệp văn hóa. Nếu người dân và du khách chủ động bỏ tiền để đến, ở lại lâu hơn và chi tiêu nhiều hơn thì khi đó sự kiện mới thực sự thành công", đạo diễn Việt Tú nói.

Theo ông, để đạt được mục tiêu đó, điều đầu tiên cần thay đổi là cách tổ chức.

Thách thức lớn nhất trong năm đầu triển khai là tránh lặp lại mô-típ quen thuộc của nhiều sự kiện văn hóa hiện nay, khi các địa phương đều tổ chức theo cùng một khuôn mẫu với lễ khai mạc, biểu diễn nghệ thuật và triển lãm…

"Nếu tất cả đều giống nhau thì rất khó tạo sức hút. Điều quan trọng là phải tìm ra cách làm khác biệt, mang đặc trưng của từng điểm đến văn hóa và có tính liên vùng", ông nhận định.

Đạo diễn Việt Tú đóng góp ý kiến mỗi địa phương cần xây dựng một "menu (thực đơn) văn hóa" riêng dựa trên bản sắc, thế mạnh và sản phẩm tiêu biểu của mình, đồng thời có sự liên kết giữa các vùng thay vì phát triển riêng lẻ. Mỗi địa phương phải tạo được những nội dung đủ hấp dẫn để du khách lựa chọn đến đúng dịp Ngày Văn hóa.

Bên cạnh đó, ông cho rằng cần có một đầu mối đủ năng lực điều phối tổng thể kế hoạch của các địa phương nhằm tránh trùng lặp nội dung, đồng thời hình thành bức tranh thống nhất trên phạm vi cả nước.

Theo đạo diễn, ngân sách công cũng không thể là nguồn duy nhất tổ chức Ngày Văn hóa. Muốn sự kiện thực sự trở thành động lực phát triển công nghiệp văn hóa trong thời gian nhanh nhất thì phải thu hút mạnh sự tham gia của doanh nghiệp tư nhân.

"Khu vực tư nhân có khả năng đổi mới nhanh, tạo ra sản phẩm hấp dẫn và mở rộng thị trường. Nếu chỉ trông chờ vào ngân sách thì rất khó tạo nên tốc độ và sự bền vững trong việc đưa Ngày Văn hóa trở thành một cấu phần của công nghiệp văn hóa", ông nói.

Gợi mở thêm vấn đề, đạo diễn Việt Tú đánh giá cao đề xuất xây dựng mô hình "24 giờ văn hóa", với bảo tàng, nhà hát, thư viện, phố sách và các không gian sáng tạo mở cửa đến đêm.

Theo ông, nhiều quốc gia đã triển khai những mô hình tương tự và chứng minh hiệu quả khi kết nối hoạt động văn hóa với du lịch, lưu trú, ẩm thực và các dịch vụ khác. Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi, nhưng cần xây dựng cách làm phù hợp với điều kiện và bản sắc của mình.

Học hỏi kinh nghiệm quốc tế để tìm mô hình phù hợp nhưng không sao chép

Đạo diễn Việt Tú cho rằng, nhiều quốc gia không xem Ngày Văn hóa chỉ là dịp tổ chức các chương trình văn hóa mà coi đây là công cụ thúc đẩy công nghiệp văn hóa và thúc đẩy tiêu dùng.

Ông dẫn ví dụ tại Hàn Quốc, vào Ngày Văn hóa, nhiều rạp chiếu phim, bảo tàng và nhà hát đồng loạt giảm giá vé hoặc mở cửa miễn phí trong khung giờ nhất định. Điều quan trọng không chỉ là giúp nhiều người tiếp cận nghệ thuật hơn mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa sang các lĩnh vực như nhà hàng, quán cà phê, giao thông, du lịch và bán lẻ.

"Chính phủ Hàn Quốc không chỉ tính số người đến rạp hay bảo tàng mà còn dùng bộ chỉ số đo đếm để tính toán được các chi tiêu quanh các không gian văn hóa để đánh giá hiệu quả kinh tế của sự kiện", ông Tú cho biết.

Tại Anh, những ngày mở cửa di sản (Heritage Open Days) được kết nối với hoạt động du lịch và dịch vụ. Hiệu quả không chỉ được đo bằng lượng người tham gia mà còn thông qua tỷ lệ lấp đầy khách sạn, doanh thu dịch vụ và mức chi tiêu của du khách.

Trong khi đó, Nhật Bản tận dụng Ngày Văn hóa (Bunka no Hi) để kết nối các hoạt động nghệ thuật với thị trường sáng tạo. Bên cạnh các triển lãm và giải thưởng do Nhà nước bảo trợ, nhiều doanh nghiệp tư nhân đồng thời ra mắt sản phẩm mới, bộ sưu tập giới hạn hoặc quảng bá các ngành thủ công truyền thống, qua đó tạo thêm giá trị thương mại cho văn hóa.

Theo đạo diễn Việt Tú, nước Pháp cũng sử dụng Lễ hội Âm nhạc (Fête de la Musique) như một "đòn bẩy" phát triển ngành công nghiệp biểu diễn khi mở rộng cơ hội biểu diễn, tạo thêm việc làm và kết nối nghệ sĩ với thị trường.

Từ những mô hình này, ông cho rằng điều Ban tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam cần học không phải là sao chép cách tổ chức mà là tìm ra mô hình và bộ đo lường chỉ số hiệu quả phù hợp cho mình.

"Sau mỗi năm tổ chức, chúng ta cần trả lời được Ngày Văn hóa đã kéo thêm bao nhiêu khách, tạo thêm bao nhiêu doanh thu, hình thành được bao nhiêu sản phẩm mới và tác động như thế nào đến ngành công nghiệp văn hóa. Nếu không đo được thì rất khó cải thiện ở những năm sau", ông Tú nhận định.

Theo đạo diễn Việt Tú, chỉ một ngày lễ riêng lẻ sẽ khó tạo ra ngay một thị trường tiêu dùng văn hóa. Tuy nhiên, nếu được xây dựng như một chiến lược về hệ sinh thái dài hạn, có sản phẩm hấp dẫn, có sự tham gia của đa ngành trong đó có các doanh nghiệp tư nhân, có hệ thống đánh giá hiệu quả rõ ràng, Ngày Văn hóa Việt Nam sẽ có cơ hội trở thành một dự án thành công của nền công nghiệp văn hóa.