Tiết lộ mộ cổ 2.000 năm của nhà giàu ở Quảng Ninh, từng bị kẻ trộm đột nhập

Cuối năm 2025, trong quá trình thi công san gạt mặt bằng, người dân ở phường Vàng Danh (tỉnh Quảng Ninh) tình cờ phát hiện dấu tích được cho là mộ gạch tại một gò đất cao.

Sau đó, Bảo tàng Quảng Ninh phối hợp cùng nhóm khảo cổ của Tiến sĩ Nguyễn Văn Anh, Trưởng Khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, đã tiến hành khai quật khẩn cấp.

Tại Hội thảo "Những phát hiện mới về Khảo cổ học" lần thứ 61 do Viện Khảo cổ học tổ chức ngày 15/10, TS Nguyễn Văn Anh đã báo cáo kết quả khai quật tại mộ cổ Chạp Khê.

Cấu trúc nhiều gian của ngôi mộ

Theo TS Nguyễn Văn Anh, vị trí ngôi mộ nằm trên gò đất cao 1,9m so với mặt đường hiện tại. Nơi đây ngày xưa có thể gần một dòng suối vì chữ "Khê" trong Chạp Khê nghĩa là "dòng suối". Tuy nhiên, cách gọi và nguồn gốc tên vẫn cần được làm rõ thêm. 

Sau khi làm sạch mặt bằng, nhóm xác định dấu tích khảo cổ phát hiện tại địa điểm Chạp Khê là ngôi mộ gạch có quy mô lớn, nằm trên một gò đất có diện tích khoảng 150m2. Đáy mộ nằm sâu khoảng 2,5m so với mặt bằng gò đất hiện tại.

Qua kết quả khai quật, bước đầu xác định di tích là mộ gạch, tương đương mộ từng phát hiện ở Nghi Vệ (Bắc Ninh), Vũ Xá (trước là Hải Dương, nay là Hải Phòng). 

"Với nhiều ngôi mộ gạch cổ, công tác khai quật thường tập trung làm rõ cấu trúc kiến trúc và thu thập hiện vật. Tuy nhiên, tại Chạp Khê, nhóm nghiên cứu chú trọng cả việc ghi nhận địa tầng. Những lớp đất còn lại có thể giúp xác định trình tự xây dựng và các hoạt động diễn ra bên trong khu mộ", vị chuyên gia nói.

Dựa theo quy mô và mức độ đầu tư của công trình cho thấy, chủ nhân ngôi mộ có thể thuộc tầng lớp có điều kiện kinh tế và vị thế trong xã hội đáng kể. Việc xác định mối quan hệ giữa những người được an táng trong các khoang mộ vẫn cần thêm bằng chứng.

Kết quả khai quật cho thấy công trình có cấu trúc gồm 2 tiền thất ở phía trước, một trung thất lớn ở giữa và 3 hậu thất ở phía sau, mỗi hậu thất đều có nhĩ thất. Giữa những không gian này có các lối dẫn thông nhau, tạo thành một hệ thống kiến trúc liên hoàn.

Toàn bộ cấu trúc mộ được xếp bằng gạch. Trên gạch có trang trí nhiều đồ án hoa văn, các đồ án chủ yếu là văn đồng tiền, văn ô trám, văn đường tròn đồng tâm, văn chữ S...

Khu vực tiền thất được lát bằng gạch chữ nhật. Trung thất cũng sử dụng loại gạch này nhưng cách bố trí có những điểm riêng. Trong khi đó, nền các hậu thất chủ yếu được lát bằng gạch vuông kích thước lớn, cạnh khoảng 48-52cm, dày khoảng 15cm.

Trung thất nằm ở chính giữa ngôi mộ, kết nối phần tiền thất ở phía trước với hệ thống các hậu thất và nhĩ thất ở phía sau. Đây là không gian trung tâm rất rộng lớn. Tường ở khu vực trung thất được xây theo kỹ thuật tường kép, các trụ góc nhô ra dùng để cuốn vòm kết cấu gạch ở phía trên.

Hậu thất gồm gồm 3 gian chạy theo hướng Bắc - Nam, mặt bằng hình chữ nhật, mái cuốn vòm và nền lát gạch vuông khổ lớn. Trên mặt nền hậu thất có những viên gạch được xếp nổi lên riêng biệt, được xác định là vị trí dùng để kê quan tài

Tại tiền thất, gạch được xếp nhiều lớp bên ngoài (lớp thứ nhất trùng với vòm tiền thất, sau đó xếp thêm 2 lớp nữa) để bịt kín cửa mộ sau khi hoàn tất việc an táng.

Một trong những kết quả đáng chú ý của cuộc khai quật là việc nhận diện các lớp đất đắp bao quanh và phía dưới ngôi mộ.

Theo TS Nguyễn Văn Anh, công trình ban đầu được xây dựng trên một khu gò cao. Tuy nhiên, địa hình hiện nay không hoàn toàn là gò tự nhiên. Các lớp đất đắp còn lưu lại cho thấy người xưa chủ động cải tạo mặt bằng xây dựng khu mộ.

Đáng chú ý, một số lớp trầm tích chịu ảnh hưởng của môi trường biển được sử dụng trong quá trình đắp đất. Bằng chứng này giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu nguồn vật liệu cũng như cách thức vận chuyển, tổ chức xây dựng công trình trong quá khứ.

Từ mặt cắt địa tầng, nhóm nghiên cứu đưa ra giả thuyết, trước khi xây dựng mộ, người xưa đã đào huyệt xuống lớp đất nguyên thổ gần 2m, sau đó xếp gạch nền xây các gian hầm mộ và đắp gò đất phủ lên trên.

Một phát hiện đáng chú ý khác nằm ở chữ trên các viên gạch. Gạch trên bốn trụ còn lưu lại chữ có nghĩa là "nguyệt nhập bát nhập" (gợi đến ngày 28 của một tháng) kèm dòng chữ nghĩa là "hoàn thành". 

Theo TS Nguyễn Văn Anh, chi tiết này có thể liên quan đến thời điểm hoàn tất công trình.

Nhóm khai quật còn tìm thấy viên gạch có dòng chữ "Hoàng quân" có đặc điểm tương đồng với mộ cổ ở Vũ Xá (nay ở Hải Phòng). 

"Việc chữ được tạo trên gạch trước khi viên gạch được đưa vào xây dựng là căn cứ quan trọng giúp nghiên cứu cách ghi dấu thời gian của người xưa. Tuy nhiên, phần chữ chỉ niên đại đầy đủ đã không còn. Nhóm nghiên cứu chưa xác định chính xác năm hoàn thành ngôi mộ", vị chuyên gia khảo cổ học nói.

 Từng bị kẻ trộm đột nhập từ xa xưa?

Các nhà khảo cổ tìm thấy dấu vết đục xuyên từ trên xuống ở các gian hầm mộ. Đồ tùy táng được phát hiện tập trung ở trung thất. Tình trạng hiện vật cho thấy chúng đã bị xáo trộn đáng kể, chỉ còn lại những mảnh vỡ.

"Những kẻ săn tìm cổ vật có thể đã đột nhập vào hậu thất, nhĩ thất, đưa các di vật ra khu vực trung thất phân loại. Những đồ có giá trị đã bị lấy đi, còn những món không có giá trị bị bỏ lại", ông nói.

Bên trong mộ, nhóm khai quật phát hiện được các mảnh đồ gồm dán mảnh vỏ sò trang trí hoặc đồ thờ cúng (chân lư hương đốt trầm) có từ thế kỷ 1 sau Công nguyên. Ngôi mộ này có niên đại khoảng thế kỷ 1-2 sau Công nguyên, cách ngày nay 2.000 năm. 

Bên cạnh đó, những mảnh gốm thời Trần cũng được tìm thấy ở vị trí đào đục, vào bên trong mộ. 

"Chi tiết này cho thấy ngôi mộ có thể đã bị xâm phạm ít nhất từ thời Trần, không phải giai đoạn người dân chuyển đến đây sống năm 1960", TS Nguyễn Văn Anh nhận định.

Những kết quả nghiên cứu bước đầu cho thấy mộ gạch Chạp Khê không phải mộ gạch thông thường về quy mô và cấu trúc. Công trình có hệ thống không gian phức tạp, kỹ thuật xây dựng công phu, vật liệu được lựa chọn và tổ chức theo từng khu vực, cùng hệ thống hoa văn trang trí khá phong phú.

Đặt trong bối cảnh các di tích mộ gạch được phát hiện ở lưu vực sông Bạch Đằng, ngôi mộ Chạp Khê góp phần bổ sung tư liệu về hoạt động mai táng và sự hiện diện của những tầng lớp có địa vị, tiềm lực kinh tế từ xa xưa trong khu vực.