Thế giới không thiếu dầu, điểm nghẽn thực sự nằm ở mắt xích ít ai ngờ tới

Các biến cố tại Trung Đông cuối tháng 2 đã làm gián đoạn dòng chảy năng lượng qua tuyến hàng hải huyết mạch này, đẩy giá dầu thế giới tăng vọt hơn 50%. Tính đến thời điểm viết bài (ngày 6/5), giá dầu Brent duy trì quanh 106 USD/thùng, trong khi dầu WTI của Mỹ giao dịch trên 98 USD/thùng.

Dù mức giá cao gây áp lực lớn lên doanh nghiệp và người tiêu dùng, các phân tích từ Business Insider cho thấy thế giới chưa hề rơi vào tình trạng thiếu dầu. Lượng dự trữ dầu thô toàn cầu vẫn đủ đáp ứng nhu cầu tiêu thụ trong khoảng 101 ngày.

"Nút thắt cổ chai" mang tên nhiên liệu tinh chế

Vấn đề cốt lõi không nằm ở dầu thô, mà ở khâu trung gian - năng lực lọc dầu và nguồn cung các sản phẩm tinh chế.

Một báo cáo phân tích mới đây từ Goldman Sachs đã chỉ ra một thực trạng đáng lưu tâm đối với giới đầu tư và các nhà quản trị doanh nghiệp. Tình trạng suy giảm nhanh chóng của lượng hàng tồn kho và nguồn cung tại một số khu vực đang ở mức báo động. Lượng dự trữ dễ tiếp cận của một số mặt hàng đã lao dốc xuống mức rất thấp.

Sự thiếu hụt này không diễn ra trên diện rộng mà tập trung vào các sản phẩm tinh chế đặc thù. Đó là nhiên liệu máy bay, khí hóa lỏng (LPG) và đặc biệt là naphtha. Đây đều là những nguyên liệu đầu vào mang tính sống còn đối với ngành công nghiệp sản xuất nhựa và hóa chất toàn cầu, ảnh hưởng trực tiếp đến chuỗi sản xuất hàng tiêu dùng và bao bì.

Theo ước tính chi tiết của Goldman Sachs, tồn kho các sản phẩm tinh chế thương mại trên toàn cầu hiện chỉ còn tương đương khoảng 45 ngày nhu cầu. Con số này đã bốc hơi đáng kể so với mức 50 ngày được ghi nhận ngay trước khi xảy ra các gián đoạn hàng hải gần đây.

Sự sụt giảm nguồn cung thể hiện rõ nét nhất qua dữ liệu lưu trữ naphtha. Tại trung tâm Fujairah của Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, lượng dự trữ nguyên liệu này đã lao dốc tới 72%. Trong khi đó, tại tổ hợp cảng Amsterdam - Rotterdam - Antwerp thuộc khu vực Tây Bắc châu Âu, mức sụt giảm cũng lên tới 37% chỉ tính từ cuối tháng 2.

Nguyên nhân của nghịch lý này đến từ giới hạn năng lực của hệ thống sản xuất. Ngay cả khi các quốc gia sở hữu nguồn dầu thô dồi dào, việc chuyển hóa chúng thành nhiên liệu thương mại không thể diễn ra ngay lập tức. Những hạn chế về công suất của các nhà máy lọc dầu đang tạo ra một điểm nghẽn lớn trong chuỗi cung ứng.

Bên cạnh đó, các gián đoạn thương mại quốc tế và hàng loạt biện pháp hạn chế xuất khẩu càng làm tình hình thêm phần phức tạp. Tình trạng dư thừa dầu thô ở một quốc gia không thể dễ dàng bù đắp cho sự thiếu hụt nhiên liệu tinh chế ở một khu vực địa lý khác.

Hiệu ứng domino từ eo Hormuz đến kinh tế toàn cầu

Cơn khát nhiên liệu tinh chế hiện nay bắt nguồn từ một điểm nghẽn mang tính “yết hầu” của hệ thống năng lượng toàn cầu - eo biển Hormuz. Tuyến hàng hải hẹp nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương này vốn gánh tới 25% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển và khoảng 110 tỷ m3 LNG mỗi năm.

Dù các tuyến thay thế được tận dụng, hạn chế hạ tầng khiến nguồn cung từ Vùng Vịnh vẫn hụt lớn. Không chỉ dầu thô, đây còn là trung tâm xuất khẩu sản phẩm tinh chế. Khi khoảng 3 triệu thùng/ngày công suất lọc dầu bị tê liệt, thị trường lập tức chịu áp lực: giá diesel và nhiên liệu bay tăng vọt, chi phí logistics leo thang.

Thị trường khí đốt cũng chịu cú sốc tương tự khi nguồn cung LNG toàn cầu giảm khoảng 20%, trong đó riêng Qatar và UAE mất hơn 300 triệu m3/ngày. Việc cơ sở Ras Laffan - nhà máy hóa lỏng lớn nhất thế giới - phải dừng hoạt động càng làm trầm trọng thêm tình hình, khiến giá khí đốt tại châu Âu tăng hơn 45% và buộc nhiều nước châu Á phải hạn chế tiêu thụ.

Tác động nhanh chóng lan sang các lĩnh vực khác. Hormuz là tuyến vận chuyển hơn 30% urê toàn cầu và khoảng 20% amoniac, phosphate - những yếu tố cốt lõi của nông nghiệp. Gián đoạn kéo dài đe dọa an ninh lương thực và chi phí sản xuất. Đồng thời, nguồn cung nhôm và lưu huỳnh cũng bị ảnh hưởng, gây sức ép lên các ngành công nghiệp.

Trước cú sốc lớn nhất lịch sử thị trường dầu mỏ, các quốc gia buộc phải tung dự trữ chiến lược. IEA đã giải phóng 400 triệu thùng dầu, kết hợp với khoảng 8,1 tỷ thùng tồn kho toàn cầu để “giảm sốc” thị trường. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tạm thời.

Khủng hoảng hiện tại cho thấy thế giới không thiếu tài nguyên, nhưng lại thiếu năng lực tinh chế và hệ thống vận chuyển linh hoạt. Khi một mắt xích bị tắc nghẽn, hiệu ứng domino sẽ lan từ năng lượng sang logistics, công nghiệp và cuối cùng là chi phí sinh hoạt của người tiêu dùng.