Làn sóng điều chỉnh giá sạc xe điện công cộng

Từng được xem là lợi thế lớn của xe điện, chi phí vận hành giờ đây không còn luôn rẻ như kỳ vọng. Sau một ngày làm việc, tài xế ghé trạm sạc ven đường và có thể phải trả mức phí cao gấp rưỡi so với trước.

Tại nhiều thị trường, giá sạc công cộng tăng mạnh khi các nhà vận hành phải gánh chi phí điện đầu vào và đầu tư hạ tầng.

Cú sốc tăng giá tại Mỹ và Bắc Ireland

Tại quận Arlington, bang Virginia (Mỹ), người sở hữu xe điện vừa đón nhận thông tin không mấy dễ chịu. Theo Wtop, Hội đồng quận Arlington đã thông qua sắc lệnh nâng mức phí sạc cơ bản từ 17,46 cent lên 30 cent/kWh (tương đương tăng từ khoảng 4.400 đồng lên 7.600 đồng/kWh), có hiệu lực từ ngày 1/11. Mức tăng tương đương gần 72% này áp dụng trực tiếp cho 51 cổng sạc công cộng do quận quản lý tại các thư viện, trung tâm cộng đồng và khu giải trí.

Chính quyền địa phương giải thích việc tăng phí là bắt buộc để bù đắp chi phí đầu tư hạ tầng và giá điện leo thang. Hiệp hội Mua sắm Năng lượng Virginia cho biết giá điện hệ thống đã tăng 25%, khiến chi phí duy trì các tài khoản cấp điện cho hệ thống sạc công cộng tại Arlington đội thêm 23%. Trước áp lực chi phí của người dân, Hội đồng quận cũng yêu cầu rà soát lại hợp đồng với các đơn vị vận hành để ngăn chặn tình trạng tùy tiện thu thêm phụ phí ngoài thỏa thuận.

Tình hình tại Bắc Ireland cũng không êm ả hơn. Tờ Irish Times đưa tin Tập đoàn năng lượng quốc doanh Ireland (ESB) vừa áp dụng đợt tăng giá sạc công cộng thứ hai chỉ trong vòng chưa đầy năm tháng. Với khách thanh toán trực tiếp bằng thẻ không tiếp xúc, giá sạc nhanh từ 49 kW trở lên đã chạm mốc 85 pence/kWh (khoảng 29.000 đồng/kWh, tăng 13,3%), trong khi sạc chậm đến 48 kW tăng lên 72 pence/kWh (khoảng gần 25.000 đồng/kWh, tăng 18%).

Người dùng trả theo lượt qua ứng dụng ESB cũng phải trả lần lượt 70 pence/kWh (khoảng gần 24.000 đồng/kWh) cho trạm sạc chậm và 83 pence/kWh (khoảng 27.000 đồng/kWh) cho trạm sạc nhanh. Ngay cả những khách hàng trả phí thuê bao tháng Charge Lite là 4,99 bảng Anh/tháng (khoảng 172.000 đồng/tháng) để nhận ưu đãi cũng chịu mức tăng lên 67-79 pence/kWh (khoảng 23.000 - 27.000 đồng/kWh).

ESB lý giải động thái này phản ánh đà tăng liên tục của giá điện bán buôn, đồng thời cho biết sẽ ra mắt gói cước sạc giờ thấp điểm Charge Smart từ ngày 25/11 để hỗ trợ tài xế giãn thời gian sạc sang ban đêm.

Nỗi lo độc quyền cục bộ và thiếu minh bạch tại châu Âu

Sự tăng giá không chỉ diễn ra đơn lẻ mà đang trở thành xu hướng diện rộng tại châu Âu. Trang thông tin chính sách Electrive dẫn một cuộc rà soát độc lập tại Anh cho thấy, tính theo giá trị thực sau khi trừ lạm phát, giá sạc công suất thấp (AC) tại Anh đã tăng 69% kể từ năm 2021. Trớ trêu hơn, phí tại các trạm sạc nhanh dòng điện một chiều (DC) trên các trục cao tốc đã tăng tới 94%.

Tại Liên minh châu Âu (EU), dù hạ tầng đã đạt khoảng 1,16 triệu điểm sạc công cộng tính đến tháng 8 (theo Đài quan sát Nhiên liệu thay thế châu Âu - EAFO), người dùng vẫn gặp nhiều rào cản.

Bản nghiên cứu do Ủy ban Giao thông thuộc Nghị viện châu Âu công bố chỉ ra rằng giá sạc AC bình quân dao động từ 0,27-0,65 euro/kWh (khoảng 7.700 - 18.700 đồng/kWh), trong khi biên độ thị trường thực tế trải rộng từ 0,1-0,9 euro/kWh (khoảng 2.800- 25.900 đồng/kWh). Với sạc nhanh DC, mức giá bình quân từ 0,32-0,85 euro/kWh (khoảng 9.000 - 24.000 đồng/kWh), thậm chí một số thị trường chạm đỉnh hơn 1 euro/kWh (khoảng 28.800 đồng/kWh).

Nghiên cứu của Nghị viện châu Âu nhấn mạnh dịch vụ sạc chậm AC ven đường rất dễ rơi vào tình trạng "độc quyền cục bộ". Người dùng không có gara riêng hay chỗ đỗ cố định bắt buộc phải phụ thuộc vào trạm sạc gần nhà nhất. Họ gần như không có quyền lựa chọn nhà cung cấp cạnh tranh vì các vị trí này thường nằm trong hợp đồng nhượng quyền độc quyền dài hạn. Cấu trúc giá phức tạp, phụ phí khó hiểu và chênh lệch quá lớn giữa các khu vực đang làm suy giảm niềm tin của người tiêu dùng.

Khảo sát của Hiệp hội Ô tô Đức (ADAC) do Agence Europe dẫn lại cho thấy khoảng 1/4 tài xế đòi hỏi phải minh bạch hơn về giá niêm yết. Vấn đề an toàn cũng phát sinh khi chi phí sạc đêm rẻ hơn: 56% người dùng (và tới 67% phụ nữ) cho biết họ phải thay đổi cách sạc vào ban đêm vì lo ngại thiếu ánh sáng và camera giám sát tại các bãi sạc công cộng.

Hàn Quốc tái cơ cấu biểu giá, Anh chi trăm triệu bảng gỡ khó

Trước áp lực chi phí đè nặng lên người tiêu dùng, cơ quan quản lý tại nhiều nước đã bắt đầu can thiệp bằng các chính sách kỹ thuật và tài khóa cụ thể.

Tại Hàn Quốc, Đài truyền hình SBS đưa tin Bộ Khí hậu, Năng lượng và Môi trường nước này đã quyết định tái cơ cấu toàn diện biểu giá dịch vụ sạc công cộng do Bộ vận hành. Thay vì chỉ chia 2 nhóm như trước (dưới 100 kW và từ 100 kW trở lên), cơ quan này chia nhỏ thành 5 mức công suất. Mục tiêu trọng tâm là giảm 9,1% giá sạc cho nhóm trạm công suất thấp dưới 30 kW xuống còn 295 won/kWh (khoảng 5.600 đồng/kWh), bởi nhóm này chiếm tới gần 90% lượng trạm trên toàn quốc, phục vụ nhu cầu sạc thường nhật của đại chúng.

Ngược lại, Hàn Quốc tăng 13,2% phí tại các trạm sạc siêu nhanh từ 200 kW trở lên lên mức 393,1 won/kWh (khoảng 7.500 đồng/kWh). Nhóm trạm công suất rất cao này chỉ chiếm khoảng 2,3% hạ tầng nhưng tiêu tốn chi phí đầu tư và gây áp lực tải điện cực lớn. Việc phân hóa giá rõ rệt giúp định hướng người dân tận dụng sạc chậm khi rảnh rỗi và chỉ dùng trạm siêu nhanh khi thực sự cấp bách.

Trong khi đó, Chính phủ Anh chọn giải pháp dùng ngân sách hỗ trợ trực tiếp. Theo Electrive, Anh đã cam kết gói ngân sách 100 triệu bảng (khoảng 3.453 tỷ đồng) phân bổ trong 2 năm, bắt đầu từ mùa xuân 2027, để giảm chi phí cho tài xế sạc tại các trụ công suất thấp trên đường phố dân cư, nhắm vào những gia đình không có chỗ đỗ xe riêng. Dự kiến chính sách này giúp mỗi chủ xe tiết kiệm khoảng 150 bảng mỗi năm (khoảng 5 triệu đồng).

Chính phủ Anh cũng nghiên cứu cơ chế "chuyển đổi biểu giá", cho phép người lái xe mang gói cước điện sinh hoạt tại nhà của mình áp dụng sang các trụ sạc công cộng, giúp hạ chi phí thêm 15-20 pence/kWh (khoảng 5.000-7.000 đồng/kWh). Ngoài ra, việc bỏ giấy phép quy hoạch đối với rãnh dẫn cáp sạc qua vỉa hè được áp dụng từ đầu tháng 10 cũng giúp các hộ dân tiết kiệm tới 300 bảng (khoảng hơn 10 triệu đồng) khi tự dẫn nguồn điện sinh hoạt giá thấp ra xe.

Xe điện vẫn giữ lợi thế chi phí nếu dùng thông minh

Dù giá tại các trạm công cộng biến động, số liệu thực tế cho thấy xe điện vẫn giữ được ưu thế kinh tế nếu người dùng tối ưu hóa cách thức sạc.

Theo Chỉ số giá tháng 9 của Zapmap - đơn vị theo dõi dữ liệu từ khoảng 75% số trạm sạc công cộng tại Anh với gần 4 triệu phiên sạc mỗi tháng, giá trả theo lượt (PAYG) bình quân trên toàn mạng lưới là 54 pence/kWh (khoảng 18.500 đồng/kWh) với trạm tiêu chuẩn và 79 pence/kWh (khoảng 27.000 đồng/kWh) với trạm sạc nhanh. Dù mức giá này tăng khoảng 4% so với cùng kỳ năm trước, chênh lệch chi phí vận hành giữa xe điện và xe chạy xăng dầu vẫn nới rộng lên mức kỷ lục kể từ tháng 6 năm nay.

Zapmap tính toán rằng một tài xế xe điện thông thường chỉ cần dựa vào trạm công cộng cho khoảng 20% nhu cầu di chuyển, 80% còn lại sạc tại nhà với mức trần giá điện khoảng 26 pence/kWh (khoảng gần 9.000 đồng/kWh), hoặc tận dụng biểu giá giờ thấp điểm khoảng 8,9 pence/kWh (khoảng 3.000 đồng/kWh).

Sự kết hợp này giúp chủ xe tiết kiệm tới 1.130 bảng (khoảng 39 triệu đồng) chi phí nhiên liệu mỗi năm so với xe xăng tương đương. Thậm chí, những người phụ thuộc hoàn toàn vào trạm sạc công cộng cũng bắt đầu có lợi thế chi phí vận hành tốt hơn xe động cơ đốt trong.

Thị trường sạc xe điện thế giới đang bước vào giai đoạn thanh lọc và tái định hình. Khi thời kỳ trợ giá ban đầu qua đi, chi phí sạc công cộng sẽ vận hành sát hơn với biến động của thị trường điện lưới. Cùng với việc mở rộng mạng lưới trụ sạc, các giải pháp minh bạch hóa giá thành, ngăn ngừa độc quyền nhượng quyền và chính sách giá theo khung giờ sẽ là chìa khóa để giữ chân người tiêu dùng trên lộ trình chuyển đổi xanh.