Đề xuất cây xăng có thể bán giá khác nhau: Các nước quản lý ra sao?

Dự thảo Nghị định thay thế các nghị định hiện hành về kinh doanh xăng dầu, được Bộ Công Thương đưa ra lấy ý kiến tại hội nghị ngày 30/9, đang đưa ra nhiều thay đổi, từ cách tổ chức thị trường, điều kiện kinh doanh đến cơ chế giá và quản lý bằng dữ liệu.

Đáng chú ý, dự thảo đề xuất chuyển sang cơ chế giá thị trường, theo đó doanh nghiệp sẽ tự quyết định giá bán xăng dầu.

Thay vì liên Bộ Công Thương - Tài chính định kỳ 7 ngày/lần công bố giá cơ sở - mức giá mà giá bán lẻ không được vượt - dự thảo đưa ra công thức để doanh nghiệp tự tính giá, gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và các loại thuế. Trong đó, chi phí kinh doanh định mức ban đầu áp dụng theo mức Bộ Công Thương công bố, sau đó được điều chỉnh hằng năm theo chỉ số giá tiêu dùng (CPI) và rà soát định kỳ 3 năm một lần.

Vì vậy, về nguyên tắc, mỗi doanh nghiệp có thể đưa ra mức giá bán khác nhau, chủ yếu phụ thuộc giá mua vào, chi phí tạo nguồn, mức lợi nhuận và chính sách bán hàng.

Mỹ, Anh, Singapore: Doanh nghiệp tự quyết, giá bán có thể khác nhau giữa các cây xăng

Tại Mỹ, giá bán lẻ xăng dầu do doanh nghiệp quyết định và không có một mức giá thống nhất trên toàn quốc. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), giá xăng bán lẻ được cấu thành từ 4 nhóm chính gồm dầu thô; chi phí và lợi nhuận lọc dầu; chi phí phân phối, tiếp thị và bán lẻ; cùng các loại thuế.

Trong năm 2025, dầu thô chiếm khoảng 51,4% giá xăng bán lẻ bình quân tại Mỹ; lọc dầu 14,3%; phân phối và tiếp thị 17,8%; thuế 16,6%.

Giá xăng có thể khác nhau giữa các bang, khu vực và thậm chí giữa những cây xăng ở gần nhau. Các yếu tố ảnh hưởng gồm nguồn cung, mức độ cạnh tranh, chi phí vận hành, tiền thuê mặt bằng và nguồn hàng.

Như vậy, trong mô hình này, Nhà nước không ấn định giá bán lẻ tại từng cây xăng. Doanh nghiệp tự xác định giá, còn chi phí và cạnh tranh trên thị trường quyết định mức giá thực tế.

Nhà nước vẫn có các công cụ để tác động đến thị trường, như thuế nhiên liệu, dự trữ dầu chiến lược và các quy định về cạnh tranh. Trong đợt giá năng lượng tăng cao bắt nguồn từ xung đột Trung Đông (tháng 2/2026) Mỹ đã xả khoảng 172 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược vào tháng 3. Đồng thời, nhiều bang tạm ngừng thu, giảm hoặc hoãn tăng thuế nhiên liệu.

Tương tự, tại Singapore, các doanh nghiệp tự niêm yết giá. Khi giá nhiên liệu tăng mạnh trong năm nay, Chính phủ Singapore không giảm thuế nhiên liệu trên diện rộng mà ngày 7/4 công bố gói hỗ trợ gần 1 tỷ SGD, khoảng 20.700 tỷ đồng cho người dân, người lao động và doanh nghiệp.

Các biện pháp này tập trung vào những nhóm chịu ảnh hưởng lớn, thay vì giảm giá xăng cho tất cả người mua. Giá tại cây xăng vì vậy vẫn phản ánh biến động thị trường, trong khi Nhà nước hỗ trợ thông qua các chính sách an sinh và hỗ trợ trực tiếp.

Lý giải lựa chọn này, Chính phủ Singapore cho rằng giảm thuế đại trà là biện pháp quá thô và có thể lũy thoái (lợi ích hoặc gánh nặng phân bổ bất lợi cho người thu nhập thấp); đồng thời, với một nền kinh tế mở, nếu giá bị kìm thấp một cách giả tạo, nhà nhập khẩu có thể chuyển hàng sang nơi giá cao hơn, khiến nguồn cung trong nước bị thắt lại theo thời gian.

Tại Anh, doanh nghiệp cũng tự quyết định giá bán lẻ xăng dầu, dựa trên chi phí, biên lợi nhuận và mức độ cạnh tranh tại địa phương. Giá giữa các trạm có thể chênh lệch ngay trong cùng một khu vực.

Điểm đáng chú ý là thay vì áp giá, Chính phủ Anh tăng minh bạch thị trường thông qua Fuel Finder (công cụ tìm nhiên liệu). Cụ thể, từ ngày 2/2, mọi cây xăng phải báo cáo giá bán lên cơ sở dữ liệu của Chính phủ trong vòng 30 phút sau mỗi lần thay đổi; dữ liệu này được cung cấp miễn phí cho các ứng dụng, trang web so sánh giá và hệ thống định vị trên xe để người dân lựa chọn điểm mua phù hợp. Cơ quan Cạnh tranh và Thị trường (CMA) giám sát việc tuân thủ, có thể xử phạt từ ngày 1/5, đồng thời theo dõi giá, biên lợi nhuận và mức độ cạnh tranh trên thị trường.

Khi giá nhiên liệu tăng mạnh do chiến sự ở Trung Đông, ngày 20/5 Chính phủ Anh đã hủy đợt tăng thuế nhiên liệu dự kiến từ tháng 9, kéo dài mức giảm 5 pence/lít (khoảng 1.750 đồng; áp dụng từ năm 2022) đến hết năm 2026, đồng thời giảm thuế dầu diesel dùng trong nông nghiệp từ 10,18 pence xuống 6,48 pence/lít từ ngày 15/6 đến cuối năm.

Trung Quốc, Thái Lan: Giá thị trường có điều tiết

Trong khi đó, Trung Quốc chọn cách quản lý khác. Nhà nước vẫn giữ vai trò lớn trong việc hình thành giá nhưng không nhất thiết bắt buộc mọi cây xăng bán cùng một mức giá.

Ủy ban Phát triển và Cải cách Quốc gia Trung Quốc (NDRC) xác định giá bán lẻ tối đa đối với xăng, dầu. Sau đó, cơ quan quản lý giá cấp tỉnh công bố mức giá trần tại địa phương, quy đổi theo lít. Doanh nghiệp được quyết định giá bán cụ thể nhưng không được vượt mức trần này.

Giá trần được tính dựa trên giá dầu thô quốc tế, chi phí sản xuất, thuế, chi phí lưu thông và một mức lợi nhuận hợp lý. Khi giá dầu thế giới biến động mạnh, Trung Quốc có thể sử dụng thêm các biện pháp điều tiết để hạn chế mức tăng trong nước.

Điều này thể hiện trong kỳ điều chỉnh có hiệu lực từ 24 giờ ngày 24/9. Theo NDRC, nếu áp dụng đầy đủ công thức, giá xăng và dầu diesel tiêu chuẩn trong nước lần lượt phải tăng 830 NDT/tấn (khoảng 3,22 triệu đồng) và 800 NDT/tấn (khoảng 3,1 triệu đồng). Tuy nhiên, sau điều tiết, mức tăng thực tế chỉ còn 395 NDT/tấn (khoảng 1,53 triệu đồng) đối với xăng và 385 NDT/tấn (khoảng 1,49 triệu đồng) đối với dầu diesel.

Như vậy, Trung Quốc kết hợp công thức giá, giá trần và các biện pháp điều tiết khi thị trường biến động mạnh. Giá bán giữa các cây xăng có thể khác nhau, nhưng doanh nghiệp không được bán vượt mức tối đa Nhà nước quy định.

Tại Thái Lan, các doanh nghiệp như PTT, Bangchak, Shell hay Caltex công bố giá bán lẻ, nhưng Nhà nước can thiệp sâu vào cấu trúc giá thông qua thuế, quỹ nhiên liệu và cả giá xuất xưởng.

Công cụ quan trọng là Oil Fuel Fund - Quỹ Nhiên liệu. Quỹ có thể thu hoặc chi để hỗ trợ một số loại nhiên liệu, đặc biệt là diesel, nhằm hạn chế tác động của biến động giá thế giới. Năm 2026, Chính phủ Thái Lan nhiều lần sử dụng quỹ nhiên liệu và biện pháp giảm giá tại nhà máy lọc dầu để kiềm chế giá dầu diesel.

Về giá bán, Thái Lan thường không áp một mức giá tuyệt đối giống nhau cho mọi thương hiệu, nhưng mức chênh lệch rất nhỏ. Khi cần, Nhà nước có thể yêu cầu mọi cây xăng bán cùng một giá, như với dầu diesel hồi tháng 3. Điều này cho thấy trong thị trường được Nhà nước điều tiết mạnh, giá giữa các hãng vẫn có thể chênh lệch, nhưng chủ yếu dao động quanh mặt bằng do chính sách quỹ và thuế định hình.

Trao quyền quyết định giá, Việt Nam cần kinh nghiệm gì?

Nhìn từ các mô hình trên, Nhà nước có nhiều cách quản lý giá xăng dầu mà không nhất thiết phải ấn định một mức giá bán lẻ duy nhất. Mỹ, Singapore và Anh chủ yếu để doanh nghiệp tự quyết giá, nhưng khi khủng hoảng xảy ra lại chọn công cụ khác nhau: Mỹ và Anh dùng cả công cụ thuế, còn Singapore kiên định với hỗ trợ có mục tiêu.

Anh tăng minh bạch thị trường thông qua Fuel Finder, yêu cầu các trạm xăng cập nhật giá để người dân dễ so sánh, trong khi Trung Quốc và Thái Lan vẫn can thiệp thông qua giá trần, quỹ nhiên liệu và các cấu phần của giá.

Đợt biến động giá từ cuối tháng 2/2026 đến nay, Trung Quốc vẫn phải điều tiết và Thái Lan tiếp tục tăng giá đầu tháng 10, cho thấy mỗi công cụ đều có giới hạn. Quỹ nhiên liệu có thể giúp giảm cú sốc giá nhưng chịu áp lực tài chính nếu phải chi kéo dài, như trường hợp Thái Lan; giảm thuế diện rộng, như Mỹ và Anh, giúp giảm hoặc kìm giá bán nhưng ảnh hưởng nguồn thu ngân sách; còn hỗ trợ có mục tiêu, như Singapore, giúp tập trung nguồn lực vào nhóm chịu tác động lớn mà không làm thay đổi trực tiếp giá thị trường.

Với Việt Nam, nếu chuyển sang để doanh nghiệp quyết định giá bán lẻ, vấn đề không chỉ là giá giữa các cây xăng có thể khác nhau, mà còn ở cách tính giá, minh bạch dữ liệu, giám sát cạnh tranh và công cụ ứng phó khi giá thế giới biến động mạnh.

Dự thảo hiện đã tính đến một số công cụ này. Thương nhân phân phối được tự quyết giá nhưng không được bán cao hơn giá của thương nhân đầu mối có mức giá cao nhất trên địa bàn. Dữ liệu xuất, nhập, tồn kho và hóa đơn bán lẻ của cây xăng, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối sẽ được kết nối trực tiếp với cơ quan thuế.

Cơ chế bình ổn có thể được kích hoạt khi giá tăng, giảm liên tục 1-4 tuần hoặc biến động cộng dồn từ 15-20% trở lên trong thời gian ngắn; khi đó có thể dùng tổng nguồn tối thiểu, dự trữ lưu thông, dự trữ quốc gia, thuế, chính sách tài chính - tiền tệ, Quỹ bình ổn giá (nếu có), và trường hợp cần thiết, Nhà nước điều hành giá trong một khoảng thời gian nhất định. Như vậy, dự thảo hướng tới một mô hình “lai”: doanh nghiệp tự quyết giá theo công thức chung, nhưng vẫn có trần mềm và cơ chế can thiệp khi khủng hoảng.

Khi doanh nghiệp được trao quyền quyết định giá, người tiêu dùng cần có khả năng biết và so sánh giá giữa các điểm bán. Kinh nghiệm Anh cho thấy Nhà nước có thể tăng tính minh bạch mà không trực tiếp ấn định giá, đồng thời cần một cơ quan giám sát biên lợi nhuận và mức độ cạnh tranh.

Trung Quốc cho thấy có thể kết hợp quyền quyết định giá của doanh nghiệp với mức giá trần. Thái Lan lại cho thấy quỹ nhiên liệu có thể giảm cú sốc trong ngắn hạn nhưng cũng tạo áp lực tài chính nếu sử dụng kéo dài. Còn Singapore lưu ý rằng kìm giá quá thấp so với thị trường có thể khiến nguồn cung nhập khẩu bị chuyển hướng.

Nếu chuyển sang cơ chế giá thị trường, giá bán tại mỗi cây xăng có thể khác nhau. Điều quan trọng là cơ chế hình thành giá phải minh bạch, cạnh tranh, và các công cụ điều tiết mà dự thảo đã đặt ra, từ ngưỡng kích hoạt bình ổn đến Quỹ bình ổn giá, phải đủ rõ ràng để áp dụng nhất quán khi thị trường biến động bất thường. Tại hội nghị ngày 30/9, Petrolimex cũng đề nghị cơ quan soạn thảo xác định rõ ngưỡng nào được áp dụng trong khoảng 15-20% để tránh cách hiểu khác nhau khi thực hiện.