1,6 triệu thanh niên 3 "không": Học sai nghề hay vỡ mộng vì lương thấp?

Theo số liệu từ Cục Thống kê, trong quý III năm nay, có khoảng 1,6 triệu thanh niên 15-24 tuổi đang rơi vào tình trạng "3 không" - không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo - chiếm 11,2% tổng số thanh niên. Chỉ trong 3 tháng, con số này tăng 195.100 người so với quý trước.

Không có nỗ lực tự thân hay lạc lõng trên "đường đời" thiếu định hướng?

Theo dõi vấn đề này, ThS Lê Anh Tú, CEO (giám đốc điều hành) iGem Agency, nhận định so với tổng số thanh niên trong độ tuổi lao động đang tham gia thị trường, số lượng thanh niên thuộc nhóm "3 không" vẫn chưa đến mức báo động.

Ông cũng lưu ý không nên đánh đồng toàn bộ người trẻ, cho rằng thế hệ hiện nay có nhiều khiếm khuyết hơn các thế hệ trước. Thực tế, số lượng thanh niên có việc làm ngày càng tăng, thu nhập được cải thiện và tình trạng thất nghiệp cũng có những chuyển biến tích cực.

Tuy nhiên, theo ông Tú, nhóm thanh niên "3 không" vẫn là vấn đề cần được quan tâm và có giải pháp kịp thời, tránh để tình trạng này kéo dài, lãng phí nguồn nhân lực trong thời kỳ dân số vàng.

Về nguyên nhân khiến một bộ phận thanh niên rơi vào tình trạng "3 không", bên cạnh những yếu tố khách quan, ông Tú cho rằng cần nhìn nhận những hạn chế của chính họ.

Qua quá trình tuyển dụng và đào tạo nhân sự, ông nhận thấy một bộ phận thanh niên chưa có đủ kỹ năng đáp ứng yêu cầu của doanh nghiệp, đồng thời thiếu tính chủ động và sự kiên trì để theo đuổi công việc đến cùng.

Theo ông Tú, một số người trẻ có kỳ vọng quá cao so với năng lực thực tế, non nớt mơ mộng về công việc "màu hồng", ít áp lực, nhưng chưa nhận thức đầy đủ rằng bất kỳ công việc nào cũng có những giai đoạn khó khăn, đòi hỏi người lao động phải kiên trì và chủ động thích ứng.

Thay vì tìm cách vượt qua thử thách, họ có thể dễ dàng nản lòng, bỏ cuộc khi công việc không như mong đợi. 

Phân tích nguyên nhân này, TS Nguyễn Thụy Vũ, Viện trưởng Viện Đào tạo và Nâng cao TPHCM (IFP), nhận định một bộ phận Gen Z (thế hệ được sinh ra trong khoảng 1997-2012) lớn lên trong điều kiện sống đầy đủ, được đầu tư giáo dục và nhận sự chăm sóc, hỗ trợ tương đối trọn vẹn từ gia đình. Điều này có thể khiến áp lực tài chính không còn là động lực thúc đẩy họ sớm lập nghiệp như thế hệ trước.

Bên cạnh đó, một số người trẻ kỳ vọng mức thu nhập cao nhưng chưa hình dung đầy đủ quá trình tích lũy kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm cần thiết để đạt được mục tiêu. Họ mong muốn làm giàu nhanh chóng, nhưng khi đối mặt với thực tế khắc nghiệt của thị trường lao động lại dễ nản lòng, từ bỏ và rơi vào khoảng trống nghề nghiệp.

Theo chuyên gia, một bộ phận thanh niên còn tin rằng mình có lợi thế hơn nhờ được học tập trong thời đại giàu cơ hội, dẫn đến thiếu sự cầu thị, khó tiếp nhận góp ý và chưa chủ động cải thiện năng lực.

Tâm lý muốn tìm công việc phù hợp ngay từ đầu, ít áp lực nhưng có thu nhập tốt cũng khiến một số người không muốn tiếp tục những công việc chưa đáp ứng kỳ vọng.

Thay vì đối diện vấn đề, tìm cách tháo gỡ khó khăn hoặc chủ động trau dồi kỹ năng, họ dễ quy những trở ngại trong công việc về vấn đề tâm lý rồi lựa chọn rút lui. Nếu tình trạng này kéo dài, việc tạm nghỉ có thể trở thành vòng trì hoãn, khiến người trẻ dần mất phương hướng và rơi vào tình trạng không học tập, không làm việc

Ngoài ra, một số thanh niên chưa xác định được mục tiêu nghề nghiệp, thiếu tự tin hoặc mất động lực sau những thất bại trong học tập và công việc. Khi tìm việc nhiều lần không thành công hoặc nhận thấy công việc không phù hợp, họ có thể trì hoãn việc tìm kiếm cơ hội mới. Áp lực từ gia đình, sự so sánh với bạn bè và những khó khăn về sức khỏe tinh thần cũng có thể khiến tình trạng này kéo dài.

Tuy nhiên, bà Vũ nhấn mạnh không thể quy toàn bộ nguyên nhân cho sự thiếu nỗ lực của người trẻ.

Thực tế, thị trường không thiếu những thanh niên chủ động học tập, tìm kiếm việc làm và nỗ lực phát triển bản thân, nhưng lại gặp trở ngại do điều kiện thị trường, chất lượng đào tạo hoặc khả năng tiếp cận cơ hội chưa đồng đều.

Cụ thể, khi doanh nghiệp thu hẹp hoạt động, tái cơ cấu, trở nên thận trọng và yêu cầu cao hơn trong tuyển dụng, thanh niên, đặc biệt là người thiếu kinh nghiệm, có thể gặp khó khăn khi tìm việc.

Ở chiều ngược lại, thị trường vẫn tồn tại một số công việc có thu nhập chưa đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, điều kiện làm việc và cơ hội phát triển hạn chế. Điều này có thể khiến người trẻ khó duy trì công việc.

Một nguyên nhân quan trọng khác đến từ giáo dục, đào tạo và công tác hướng nghiệp, khiến nhiều thanh niên rơi vào "khoảng trống kỹ năng", chưa đáp ứng được yêu cầu tuyển dụng nhưng cũng gặp khó khăn khi muốn quay lại học tập hoặc chuyển đổi nghề nghiệp.

Một số học sinh lựa chọn ngành học theo xu hướng hoặc mong muốn của gia đình mà chưa hiểu rõ năng lực, sở thích của bản thân. Khi nhận ra ngành học không phù hợp, các em có thể bỏ dở chương trình nhưng thiếu thông tin và định hướng để chuyển sang ngành nghề khác.

Bên cạnh đó, khoảng cách giữa chương trình đào tạo và yêu cầu tuyển dụng ở một số lĩnh vực cũng khiến người học gặp khó khăn khi tìm việc. Không ít trường hợp có bằng cấp nhưng thiếu kỹ năng thực hành hoặc kinh nghiệm cần thiết, dẫn đến thất nghiệp kéo dài.

Hoàn cảnh kinh tế gia đình cũng ảnh hưởng đến cơ hội học tập và việc làm của thanh niên. Một số người sống ở nông thôn, vùng sâu, vùng xa hoặc thuộc gia đình khó khăn có thể bị hạn chế khả năng tiếp cận thông tin hướng nghiệp, cơ sở đào tạo nghề và cơ hội việc làm.

Nhiều báo cáo còn cho thấy một bộ phận nữ thanh niên, với trách nhiệm chăm sóc gia đình, cũng có thể bị cản trở việc tiếp tục học tập và tham gia thị trường lao động.

Cần sự phối hợp đồng thời của các bên

TS Nguyễn Thụy Vũ cho hay trước hết, cần xây dựng lộ trình và đổi mới mạnh mẽ công tác hướng nghiệp từ bậc THCS, THPT, giúp học sinh hiểu rõ năng lực, sở thích của bản thân và yêu cầu của thị trường lao động.

"Việc lựa chọn nghề nghiệp không nên chỉ dựa vào định hướng của cha mẹ, bạn bè hay những thông tin tìm kiếm trên… Google. Các cơ sở giáo dục cần tham khảo những phương pháp đánh giá hướng nghiệp theo chuẩn quốc tế như Holland, RIASEC, đồng thời xây dựng chương trình phù hợp với xu hướng nghề nghiệp trong nước và quốc tế", TS Nguyễn Thụy Vũ góp ý.

Bên cạnh đó, các đơn vị cần mở rộng các chương trình đào tạo nghề ngắn hạn 3-12 tháng, chú trọng kỹ năng thực hành và khả năng đáp ứng công việc thực tế; tăng cường các dịch vụ tư vấn tâm lý, hỗ trợ sức khỏe tinh thần cho thanh niên.

Đồng thời, phía doanh nghiệp cũng cần cải thiện chất lượng việc làm dành cho lao động trẻ, từ tiền lương, môi trường làm việc đến chế độ phúc lợi và cơ hội phát triển nghề nghiệp.

Đối với nhóm thanh niên "3 không", bà Vũ cho rằng cần có chính sách vận động, khuyến khích và hỗ trợ tài chính để những người có nhu cầu được quay lại học tập hoặc tham gia đào tạo nghề.

Nhà nước cũng cần thúc đẩy sự phối hợp giữa các cơ sở đào tạo, tổ chức bảo trợ xã hội, tổ chức phi chính phủ, tập đoàn kinh tế và doanh nghiệp nhằm triển khai các chương trình đào tạo kỹ năng thực tiễn gắn với nhu cầu tuyển dụng.

Thông qua mô hình liên kết đào tạo và tạo việc làm, thanh niên thuộc nhóm “3 không” có thể từng bước thích nghi, hòa nhập thị trường lao động, đồng thời xây dựng lộ trình phát triển nghề nghiệp lâu dài, bền vững.

Một giải pháp quan trọng khác được bà Vũ đề xuất là xây dựng cơ sở dữ liệu thanh niên Việt Nam, hình thành hệ thống thông tin tập trung một cách chính xác, cụ thể, để theo dõi tình trạng học tập, việc làm, kỹ năng và nhu cầu của thanh niên theo từng địa phương.

Ở góc độ doanh nghiệp, ThS Lê Anh Tú cho rằng doanh nghiệp có thể tham gia định hướng nghề nghiệp từ sớm, phối hợp với các cơ sở đào tạo để trang bị kỹ năng cho thế hệ lao động mới, đồng thời tiếp nhận đào tạo lại và tạo cơ hội việc làm cho thanh niên thuộc nhóm 3" không".

Tuy nhiên, theo ông Tú, cơ quan quản lý cũng cần triển khai các chính sách khuyến khích, hỗ trợ để doanh nghiệp yên tâm tham gia các hoạt động này, vừa bảo đảm hiệu quả kinh doanh, vừa thực hiện trách nhiệm đóng góp cho xã hội.

Bên cạnh các giải pháp nói trên, ông Tú nhấn mạnh sự nỗ lực tự thân của mỗi người trẻ. 

Ở thời đại nào cũng tồn tại những khó khăn, thách thức riêng. Các tổ chức có thể tạo môi trường và cơ hội phát triển, nhưng tinh thần cầu tiến, sự kiên trì và nỗ lực của mỗi cá nhân mới là yếu tố quyết định khả năng tiến xa trong công việc.