Nơi lưu giữ ký ức tuổi thơ Chủ tịch Hồ Chí Minh (kỳ 1): Tìm dấu xưa nhà Bác

Những mảnh ghép ngôi nhà cụ Phó Bảng

Những ngày tháng 5, quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh đón hàng triệu du khách trong và ngoài nước về thăm. Mái tranh, vách nứa, tấm liếp, chiếc võng gai, khung cửi, hàng râm bụt, gốc ổi đào hay lu nước nơi góc sân... lạ lẫm mà quen thuộc, gần gũi đến kỳ lạ.

Nơi Bác Hồ cất tiếng khóc chào đời và trải qua 5 năm tuổi thơ gần như vẫn nguyên vẹn nét xưa. Dường như, cả trăm năm trôi qua, giữa bao biến thiên lịch sử, bom đạn chiến tranh và thời tiết khắc nghiệt chưa từng “chạm” vào nơi đây.

“Khôi phục và giữ nguyên hiện trạng ngôi nhà và cảnh quan nơi Bác Hồ sinh ra và trải qua nhưng năm tháng thơ ấu là một hành trình rất dài, gian khó, tâm huyết và trách nhiệm của nhiều thế hệ cán bộ Khu di tích từ thuở mới thành lập cho đến tận hôm nay. Tất cả điều đó được cộng hưởng từ lòng kính yêu đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh”, ông Lâm Đình Hùng, Phó Giám đốc Khu di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên (Nghệ An), chia sẻ.

Theo ông Hùng, sau khi hòa bình được lập lại trên miền Bắc, vào năm 1956, Đảng ta đã có chủ trương khôi phục các di tích về Chủ tịch Hồ Chí Minh tại quê hương của Người. Thực hiện được chủ trương này, tỉnh Nghệ An đã thành lập Ban lãnh đạo và Ban chuyên môn xây dựng quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh, do đích thân các đồng chí lãnh đạo tỉnh và lãnh đạo Ty văn hóa (nay là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch) Nghệ An trực tiếp chỉ đạo.

 Các thế hệ đầu tiên triển khai công tác sưu tầm hiện vật về gia đình Bác và tuổi thơ của Người (Ảnh: Ban quản lý Khu di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên).

Tìm kiếm, khôi phục các di tích, kỷ vật về thời niên thiếu của Chủ tịch Hồ Chí Minh hết sức khó khăn do thời gian đã trôi qua quá lâu, các thành viên trong gia đình Bác liên tục biến động về nơi ở do quá trình hoạt động cách mạng hay bị địch bắt, tù đày... Mặt khác, các nhân chứng sống cùng thời kỳ đã già yếu, không còn minh mẫn hoặc đã qua đời. Thiên nhiên khắc nghiệt và chiến tranh cũng đã khiến các hiện vật bị hư hỏng, thất lạc, mai một đi nhiều.

Từ những ngày đầu thành lập, Ban xây dựng quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng các chuyên gia bảo tồn - bảo tàng từ Trung ương và Ty Văn hóa Nghệ An đã nghiên cứu, sưu tầm, xác minh, gặp gỡ nhân chứng để tìm lại ngôi nhà cụ Phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc.

Theo tư liệu đang được lưu giữ trong kho tư liệu của Khu di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên, để có được căn nhà cụ Phó Bảng như hiện nay, đội ngũ sưu tầm, nghiên cứu đã thực sự tâm huyết, kỳ công trong việc tìm kiếm từng hiện vật.

Những người đầu tiên bắt tay vào công tác sưu tầm, phục dựng cảnh quan quê hương tuổi thơ của Chủ tịch Hồ Chí Minh như ông Phạm Phúc Nghị (cán bộ Ty Văn hóa Nghệ An), ông Đào Duy Kỳ (chuyên viên Vụ Bảo Tồn, Bảo tàng Bộ Văn hóa)... đã không còn, nhưng từ kết quả sưu tầm đó, những hiện vật gắn với gia đình, tuổi thơ Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được lưu giữ, giới thiệu đến công chúng trong và ngoài nước.

Quê hương trong trái tim Người

Năm 1906, trước khi ông Nguyễn Sinh Sắc vào Huế làm quan đã giao nhà cửa, ruộng vườn cho con gái Nguyễn Thị Thanh trông coi. Năm 1914, bà Thanh bị thực dân Pháp bắt giam vì tham gia phong trào hoạt động yêu nước của các sỹ phu, ngôi nhà này tạm giao cho ông Nguyễn Sinh Mợi (một người bà con trong họ) trông coi.

Năm 1915, bà Thanh ra tù trở về quê đã bán ngôi nhà 5 gian cho ông Tú Dền ở xóm Bố Ân, xã Nam Hùng, huyện Nam Đàn cũ. Khi dựng nhà ông Tú Dền đã bớt đi 2 gian, chỉ còn 3 gian, 1 hồi. Năm 1932 vợ ông Tú Dền bán nhà này cho ông Trần Hữu Do ở xã Nam Giang cũ (nay là xã Kim Liên).

Tháng 7 năm 1956, tỉnh Nghệ An đã chuộc ngôi nhà từ gia đình ông Do, đưa về phục dựng trên nền đất cũ của nhà cụ Phó Bảng ở Làng Sen. Một năm sau, Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về thăm quê, đã đứng thật lâu trong “nhà cụ Phó Bảng” chứa đựng bao ký ức những năm tháng đầu đời...

Tuy nhiên, thời điểm đó, nhà cụ Phó Bảng Nguyễn Sinh Sắc vẫn chưa được phục dựng hoàn chỉnh bởi 3 gian vẫn chưa được tìm về. Ngôi nhà này được ông Nguyễn Sinh Mợi đưa về vườn nhà, vào năm 1942 khi ông Nguyễn Sinh Khiêm ra tù đã lấy lại. Ba năm sau, ông Khiêm cho ông Ký Tiềm ở xã Hưng Thái, huyện Hưng Nguyên cũ (nay là Hưng Nguyên, Nghệ An).

Tháng 3/1959, các cán bộ bảo tàng đã sưu tầm được 4 cây cột gỗ từ nhà ông Ký Tiềm, đưa về Làng Sen và phục dựng lại. Ngày 9/12/1961, Bác Hồ về thăm quê lần thứ hai, di tích đã được khôi phục tương đối hoàn chỉnh.

“Quê hương 2 lần đón Bác về thăm và chính Người cũng đã cung cấp những thông tin quan trọng để Ban xây dựng quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh hoàn thiện việc phục dựng gần như nguyên vẹn.

Dẫu Bác rời quê hương khi còn nhỏ nhưng Người vẫn phát hiện tấm phản nằm đã bị ngắn đi một đoạn hay lối vào nhà khác trước... Mỗi một chi tiết nhỏ Người đều nhớ rất rõ dù đã nhiều năm trôi qua, bởi quê hương “nghĩa nặng tình cao” luôn ở trong trái tim Người”, ông Lâm Đình Hùng cho biết.

Từ lời kể của Bác, cảnh quan bên ngoài đã được khôi phục nguyên trạng như trước. Lối đi vào nhà được điều chỉnh với bờ râm bụt, mận hảo; ổi đào, bưởi trước nhà cũng được trồng thêm.

Chỉ riêng cây phật thủ sau nhà Bác, dẫu đã được trồng lại nhiều lần nhưng không thành công. Đây cũng chính là điều day dứt của ông Nguyễn Văn Phượng, nguyên Chánh Văn phòng Tỉnh ủy Nghệ An, người vinh dự được trực tiếp tham gia công tác tổ chức, tháp tùng và phục vụ Bác trong 2 lần Người về thăm quê và các thế hệ cán bộ, nhân viên Khu di tích quốc gia đặc biệt Kim Liên.