Đại biểu Quốc hội chỉ ra 3 điểm nghẽn lớn cản trở văn hóa phát triển

Những điểm nghẽn này được đại biểu Quốc hội, TS. Trần Văn Khải, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, chỉ ra trong phiên thảo luận tại hội trường sáng 22/4, về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam.

Chỉ ưu tiên đầu tư mà không phân bổ nguồn lực, rất khó tạo chuyển biến

Điểm nghẽn thứ nhất, theo TS. Trần Văn Khải, là tỷ lệ chi ngân sách cho chuyển đổi số và hạ tầng công nghệ của ngành văn hóa còn khiêm tốn so với nhu cầu.

Từ thực tiễn ngành di sản, thư viện, bảo tàng, điện ảnh và ngay cả ở các địa phương, ông Khải chỉ ra thực trạng nơi nào đi đầu số hóa thì nơi đó cũng đối diện với bài toán hạ tầng thiếu đồng bộ, cơ sở dữ liệu phân tán, phần mềm chưa tương thích, thiếu kinh phí duy trì và nâng cấp hệ thống.

Vì vậy, nếu chỉ dừng ở mức “ưu tiên đầu tư” như dự thảo nghị quyết mà không gắn chặt với cơ chế phân bổ nguồn lực, sẽ rất khó tạo chuyển biến thực chất. 

Thiếu hụt nhân lực số là điểm nghẽn thứ hai của chiến lược của phát triển văn hóa số, theo Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường.

Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, an ninh mạng, sáng tạo nội dung số, được đề cập nhiều, song ông Khải thẳng thắn cho rằng nhân lực đủ năng lực để làm những việc đó trong khu vực công, ngành văn hóa hiện nay còn rất mỏng.

“Không chỉ thiếu số lượng, chúng ta còn thiếu nhân lực có chiều sâu về AI, dữ liệu, điện toán đám mây và an ninh mạng. Trong khi đó, cơ chế tiền lương, đãi ngộ, tuyển dụng của khu vực công chưa đủ sức cạnh tranh với khu vực tư nhân”, vị đại biểu nêu thực tế.

Ông cho rằng nếu không xác định rõ nhóm nhân lực trọng điểm và cơ chế thu hút, đặt hàng đào tạo, tuyển dụng theo dự án, hợp đồng chuyên gia, sẽ chưa giải quyết trúng căn nguyên của bài toán nhân lực. 

Đề xuất tuyển dụng đặc cách đội ngũ nhân lực số cho văn hóa

Thứ ba là điểm nghẽn về nguồn lực ngân sách đầu tư cho phát triển văn hóa.

Dự thảo Nghị quyết quy định “Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách Nhà nước”.

Đại biểu Khải nhận định quy định rất đúng, nhưng chưa đủ. “Vấn đề không chỉ là có 2%, mà 2% đó được cơ cấu ra sao, bao nhiêu cho thiết chế cơ sở, bao nhiêu cho bảo tồn di sản, bao nhiêu cho chuyển đổi số, bao nhiêu cho an ninh văn hóa số, bao nhiêu cho đào tạo nhân lực số của ngành văn hóa”, ông Khải nói và cho rằng nếu không làm rõ, chúng ta có thể đạt chỉ tiêu về tổng lượng chi, nhưng không đạt được mục tiêu chiến lược về hiệu quả chi. 

Từ ba điểm nghẽn đã nêu, vị đại biểu đề nghị ngoài việc bảo đảm mức sàn 2% tổng chi ngân sách Nhà nước cho văn hóa, cần quy định rõ ưu tiên bố trí kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán ngân sách hằng năm cho chuyển đổi số văn hóa, hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia, số hóa di sản đã xếp hạng, bảo quản số lâu dài và an ninh văn hóa số.

Ông Khải cũng nhấn mạnh cần bổ sung nhóm nhân lực trọng điểm gồm AI, dữ liệu lớn, bảo tồn số, công nghệ 3D/AR/VR/XR, quản trị bản quyền số, an ninh mạng, sáng tạo nội dung số.

Đồng thời, đại biểu góp ý việc cho phép áp dụng cơ chế đặt hàng đào tạo, hợp đồng chuyên gia, tuyển dụng đặc cách theo dự án, chính sách học bổng và đồng tài trợ công - tư để hình thành đội ngũ nhân lực số cho văn hóa.

Bên cạnh đó, theo TS. Trần Văn Khải, cần quy định rõ chuẩn dữ liệu, trách nhiệm liên thông cơ sở dữ liệu, luật hóa ngay trong Nghị quyết mốc hoàn thành số hóa 100% di sản văn hóa đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt vào năm 2026.

Ông Khải cũng góp ý cần thiết kế Quỹ văn hóa, nghệ thuật thực sự trở thành công cụ dẫn dắt đổi mới sáng tạo, có thể đầu tư cho startup công nghệ văn hóa, nền tảng nội dung số, mô hình bảo tồn số. Song bên cạnh đó, ông lưu ý phải có cơ chế quản trị quỹ hết sức chặt chẽ, minh bạch, không để biến một chủ trương đúng thành một thiết chế rủi ro.

Việc ban hành nghị quyết phát triển văn hóa, theo đại biểu Trần Văn Khải, mới chỉ đi được nửa chặng đường. Nửa chặng đường còn lại phải tạo ra những cơ chế đủ đột phá, đủ cụ thể và đủ khả thi để văn hóa bước ra khỏi tình trạng “đúng nhưng khó làm”, “muốn làm nhưng thiếu nguồn lực”, “có mục tiêu nhưng thiếu công cụ”.

Ông nhấn mạnh ba trọng tâm bắt buộc là nguồn lực tài chính đủ mạnh, nhân lực số đủ sâu và hạ tầng dữ liệu - nền tảng - an ninh văn hóa số đủ đồng bộ.

Với định hướng đó, ông tin văn hóa không chỉ được bảo tồn, mà còn có thể kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa số hiện đại, nhân văn, an toàn, có khả năng cạnh tranh quốc tế, đóng góp xứng đáng vào tăng trưởng, vào sức mạnh mềm quốc gia và vào khát vọng phát triển đất nước đến năm 2030, tầm nhìn 2045.