Vòng xoáy tấn công - trả đũa mới “đốt nóng” xung đột Nga - Ukraine

Theo TASS, đêm ngày 24, rạng sáng ngày 25/5, quân đội Nga đã tiến hành một trong những cuộc tập kích bằng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) lớn nhất kể từ đầu năm 2026. Theo Bộ Quốc phòng Nga, chiến dịch sử dụng đồng thời tên lửa đạn đạo tầm trung Oreshnik, Iskander-M, tên lửa siêu thanh Kinzhal, Zircon, Kalibr, Kh-101 cùng hàng trăm UAV nhằm vào các “mục tiêu quân sự và công nghiệp quốc phòng” của Ukraine. Phía Ukraine cho biết Nga phóng khoảng 90 tên lửa và gần 600 UAV, trong đó có nhiều loại vũ khí mà hệ thống phòng không hiện tại rất khó đánh chặn.

Các vụ nổ liên tiếp xuất hiện tại thủ đô Kiev, Bila Tserkva, Starokostiantyniv và nhiều địa phương khác gây thiệt hại lớn đối với cơ sở hạ tầng dân sự và quân sự. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky xác nhận nhiều khu dân cư, trường học, cơ sở cấp nước và công trình dân sinh bị hư hại, khiến nhiều người thiệt mạng và bị thương. Trong khi đó, Nga khẳng định đây là đòn đáp trả trực tiếp sau vụ tấn công vào khu ký túc xá trường cao đẳng ở Starobilsk (Lugansk) ngày 22/5, nơi phía Nga cáo buộc Ukraine sử dụng UAV tấn công làm ít nhất 21 người thiệt mạng.

Vụ việc cho thấy cuộc chiến đang bước vào giai đoạn mà mỗi đòn đánh đều kéo theo phản ứng quân sự mạnh hơn từ phía đối phương. Điều nguy hiểm không chỉ nằm ở quy mô hỏa lực ngày càng lớn, mà còn ở tâm lý trả đũa đã trở thành một phần của chiến lược chiến tranh. Khi cả Moscow lẫn Kiev đều cho rằng mình hành động vì “tự vệ chính đáng”, nguy cơ leo thang gần như không còn giới hạn rõ ràng.

Cuộc chiến chuyển từ giằng co chiến tuyến sang hủy diệt hậu phương

Điểm đáng chú ý nhất của các diễn biến gần đây là chiến trường Nga - Ukraine đang thay đổi về bản chất. Nếu giai đoạn đầu của cuộc chiến chủ yếu xoay quanh việc giành kiểm soát lãnh thổ tại Donetsk, Lugansk, Zaporozhzhia hay Kherson, thì hiện nay, hai bên ngày càng tập trung vào việc tấn công sâu vào hậu phương chiến lược của nhau nhằm gây sức ép tâm lý, kinh tế và quân sự.

Nga cho rằng các cuộc tấn công sâu vào lãnh thổ nước này bằng UAV và tên lửa tầm xa do phương Tây hỗ trợ đã vượt qua “lằn ranh đỏ”. Nhiều tháng qua, Ukraine liên tục thực hiện các vụ tập kích vào kho nhiên liệu, căn cứ quân sự, cơ sở dầu khí tại Belgorod, Kursk, Bryansk, Rostov và thậm chí vùng ngoại vi Moscow. Theo đánh giá của nhiều chuyên gia quân sự Nga, mục tiêu của Kiev là làm suy yếu năng lực hậu cần và tạo áp lực tâm lý đối với công chúng Nga.

Ở chiều ngược lại, Nga đang sử dụng ưu thế về tên lửa chiến lược và năng lực sản xuất quân sự để mở rộng các chiến dịch không kích quy mô lớn. Điều đáng chú ý là Nga hiện không chỉ dựa vào các loại tên lửa hành trình truyền thống, mà còn gia tăng sử dụng vũ khí siêu thanh và tên lửa đạn đạo tầm trung có khả năng xuyên thủng hệ thống phòng không hiện đại.

Tên lửa Oreshnik được xem là ví dụ điển hình cho xu hướng này. Theo nhiều nguồn phân tích quân sự quốc tế, đây là loại tên lửa đạn đạo tầm trung thế hệ mới có tốc độ trên Mach 10, đủ khả năng mang đầu đạn hạt nhân hoặc đầu đạn thông thường. Việc Nga triển khai tên lửa Oreshnik gần Kiev mang ý nghĩa vượt xa giá trị quân sự đơn thuần. Nó không chỉ nhằm gây thiệt hại thực tế mà còn là thông điệp răn đe chiến lược gửi tới Ukraine và phương Tây.

Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) nhận định Nga có thể đang tận dụng chiến trường Ukraine để kiểm nghiệm thực tế các hệ thống vũ khí mới, nhất là công nghệ đầu đạn phân hướng độc lập (MIRV) và khả năng xuyên phá phòng không đa tầng. Một số chuyên gia phương Tây cho rằng Nga đang cố gắng chứng minh rằng họ vẫn duy trì ưu thế công nghệ trong cuộc chiến tiêu hao kéo dài.

Tuy nhiên, điều khiến cộng đồng quốc tế lo ngại hơn cả là sự kết hợp giữa vũ khí siêu thanh với chiến thuật “bão hòa phòng không”. Nga hiện sử dụng hàng trăm UAV giá rẻ để tiêu hao radar và tên lửa đánh chặn trước khi tung đòn tấn công bằng tên lửa tốc độ cao. Chiến thuật này đang đặt ra thách thức lớn đối với hệ thống Patriot và các tổ hợp phòng không do phương Tây cung cấp cho Ukraine.

Dù Ukraine tuyên bố đánh chặn được phần lớn mục tiêu, thực tế cho thấy thiệt hại vẫn gia tăng đáng kể. Điều này phản ánh giới hạn của phòng không Ukraine trong bối cảnh Nga liên tục mở rộng quy mô tập kích. Theo nhiều chuyên gia NATO, ngay cả các hệ thống phòng không hiện đại nhất cũng khó có thể chống đỡ hoàn toàn trước các cuộc tấn công kết hợp quy mô lớn kéo dài nhiều giờ liên tục.

Trong khi đó, Ukraine cũng đang thay đổi chiến lược quân sự. Thay vì đối đầu trực diện với ưu thế hỏa lực của Nga, Kiev tập trung phát triển chiến tranh bất đối xứng bằng UAV và các loại vũ khí tầm xa giá rẻ nhưng đạt hiệu quả cao.

Một số chuyên gia châu Âu nhận định chiến trường Ukraine hiện là nơi chứng kiến tốc độ đổi mới công nghệ quân sự nhanh nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Sự phát triển của chiến tranh thông minh, nhất là UAV đang làm thay đổi toàn bộ logic tác chiến truyền thống. Những thiết bị có giá vài nghìn USD giờ đây có thể phá hủy mục tiêu trị giá hàng chục hoặc hàng trăm triệu USD. Điều này khiến cuộc chiến ngày càng khó kiểm soát hơn, bởi năng lực tấn công đã trở nên phân tán và linh hoạt hơn rất nhiều so với trước đây.

Ranh giới giữa răn đe chiến lược và nguy cơ leo thang

Một trong những yếu tố khiến giới quan sát quốc tế đặc biệt lo ngại là việc Nga thường xuyên sử dụng các loại vũ khí có khả năng mang đầu đạn hạt nhân. Dù Nga khẳng định chỉ triển khai đầu đạn thông thường, nhưng việc sử dụng Oreshnik, Kinzhal hay các hệ thống đạn đạo tầm trung vẫn bị xem là hình thức “tín hiệu hạt nhân” đối với phương Tây.

Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, bất kỳ động thái nào liên quan đến vũ khí hạt nhân đều được coi là cực kỳ nhạy cảm, bởi nguy cơ hiểu nhầm chiến lược có thể dẫn đến leo thang ngoài ý muốn. Hiện khi các kênh đối thoại quân sự giữa Nga và NATO suy giảm nghiêm trọng, nguy cơ tính toán sai lầm càng trở nên đáng báo động.

Cao ủy Chính sách Đối ngoại Liên minh châu Âu Kaja Kallas cho rằng việc sử dụng Oreshnik là “hành động nguy hiểm”, bởi nó làm mờ ranh giới giữa chiến tranh thông thường và răn đe hạt nhân. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nhận định Nga đang cố gắng tạo sức ép tâm lý chiến lược trong bối cảnh cuộc chiến chưa đạt được đột phá trên thực địa.

Một số nhà phân tích Nga cho rằng Moscow buộc phải gia tăng sức ép quân sự nhằm ngăn phương Tây tiếp tục mở rộng hỗ trợ quân sự cho Ukraine. Theo quan điểm này, Nga muốn chứng minh rằng bất kỳ nỗ lực nào nhằm “đánh bại chiến lược” Moscow đều sẽ khiến chi phí an ninh của châu Âu tăng cao hơn nữa.

Tuy nhiên, chính logic đó lại làm cho vòng xoáy trả đũa trở nên nguy hiểm hơn. Khi mỗi bên đều coi hành động của mình là “phòng vệ cần thiết”, còn đối phương là bên leo thang trước, khả năng kiểm soát khủng hoảng sẽ suy giảm nghiêm trọng.

Điều đáng lưu ý là xung đột hiện nay không chỉ còn mang tính quân sự. Đây còn là cuộc chiến về “ý chí chính trị” và sức chịu đựng xã hội. Nga muốn chứng minh rằng nước này có khả năng duy trì chiến tranh dài hạn bất chấp trừng phạt và áp lực quốc tế. Ukraine cũng muốn cho thấy họ không bị khuất phục trước các cuộc tập kích quy mô lớn. Khi không bên nào sẵn sàng nhượng bộ, chiến tranh sẽ có xu hướng kéo dài theo logic tiêu hao. Và trong những cuộc chiến kiểu này, dân thường luôn là đối tượng chịu hậu quả nặng nề nhất.

Cái giá nhân đạo và nguy cơ bất ổn toàn cầu 

Dù Nga hay Ukraine đều tuyên bố chỉ nhắm vào mục tiêu quân sự, thực tế chiến trường cho thấy thương vong dân sự đang ngày càng gia tăng. Các thành phố lớn như Kiev, Kharkov, Odessa, Belgorod hay Donetsk liên tục phải sống trong tình trạng báo động không kích kéo dài.

Hàng triệu người dân đang phải thích nghi với một cuộc sống bất an thường trực. Theo phía Ukraine, các đợt tập kích mới nhất từ Nga đã gây hư hại cho một số khu dân cư, trường học, cơ sở y tế và hệ thống cấp nước. Trong khi đó, phía Nga tiếp tục nhấn mạnh thương vong dân sự tại Starobilsk như bằng chứng cho thấy hậu phương của họ cũng đang trở thành mục tiêu.

Các tổ chức quốc tế như Liên hợp quốc, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) nhiều lần cảnh báo cả hai bên cần tuân thủ nghiêm ngặt luật nhân đạo quốc tế. Tuy nhiên, trong bối cảnh chiến tranh công nghệ cao và chiến tranh đô thị hiện đại, việc phân biệt tuyệt đối giữa mục tiêu quân sự và dân sự ngày càng khó khăn hơn.

Điều đáng lo ngại hơn là cuộc chiến đang tạo ra hiệu ứng bất ổn dây chuyền đối với kinh tế và an ninh toàn cầu. Thị trường năng lượng châu Âu tiếp tục biến động mạnh mỗi khi xuất hiện các cuộc tấn công vào cơ sở dầu khí hoặc hạ tầng vận tải chiến lược. Chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu vẫn chịu ảnh hưởng nặng nề từ sự gián đoạn xuất khẩu ngũ cốc qua Biển Đen.

NATO và Liên minh châu Âu cũng đang đối mặt với bài toán chiến lược khó khăn. Một mặt, phương Tây muốn tiếp tục hỗ trợ Ukraine nhằm ngăn Nga đạt được lợi thế quyết định. Mặt khác, các nước châu Âu ngày càng lo ngại nguy cơ xung đột lan rộng hoặc vượt khỏi tầm kiểm soát. Nhiều chuyên gia cảnh báo mối nguy lớn nhất hiện nay không phải là một quyết định cố ý dẫn tới “chiến tranh hạt nhân”, mà là chuỗi sai lầm chiến lược tích tụ qua thời gian. Chỉ cần một vụ phóng nhầm, một tên lửa rơi vào lãnh thổ NATO hoặc một hành động bị hiểu sai, khủng hoảng có thể leo thang ngoài dự tính.

Lịch sử Chiến tranh Lạnh từng nhiều lần chứng kiến thế giới đứng sát bờ vực bởi những sự cố tương tự. Vì vậy, giới quan sát quốc tế đang thúc giục các bên khôi phục các kênh liên lạc quân sự nhằm tránh hiểu nhầm chiến lược. Trong bối cảnh hiện nay, triển vọng hòa đàm vẫn còn rất mong manh. Nga và Ukraine đều tin rằng họ chưa tới giới hạn chịu đựng cuối cùng. Nhưng càng kéo dài chiến tranh, cái giá mà cả hai nước và thế giới phải trả sẽ càng lớn hơn.

Cuộc xung đột Nga - Ukraine giờ đây không còn đơn thuần là tranh chấp lãnh thổ. Nó đã trở thành phép thử đối với cấu trúc an ninh toàn cầu, khả năng kiểm soát leo thang của các cường quốc và giới hạn của chiến tranh công nghệ hiện đại. Điều nguy hiểm nhất nằm ở chỗ: khi các bên dần quen với nhịp độ leo thang hiện nay, những giới hạn từng được xem là không thể vượt qua có thể sẽ tiếp tục bị đẩy lùi. Và trong những cuộc chiến như vậy, hòa bình thường là thứ đến muộn nhất.