Kết quả thi lại ở Tuyên Quang và câu chuyện lớn hơn điểm số

Sáng 19/8, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) đã công bố kết quả thi lại tốt nghiệp THPT năm 2026 của thí sinh tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang. Kết quả lần thi này được sử dụng để xét công nhận tốt nghiệp THPT và làm căn cứ cho quá trình xét tuyển đại học.

Nhưng điều khiến dư luận đặc biệt chú ý không chỉ là điểm số của từng thí sinh, mà là sự khác biệt rất lớn trong phổ điểm giữa hai lần thi, nhất là ở môn toán.

Ở lần thi đầu tiên, 147 trong số 328 thí sinh tại điểm thi này đạt điểm 10 môn toán; 299 em đạt từ 9 điểm trở lên, điểm trung bình đạt 9,58. Đây là những con số đặc biệt bất thường, bởi 147/154 điểm 10 môn Toán của toàn tỉnh Tuyên Quang tập trung trong dải thí sinh này.

Còn ở lần thi lại, có 326 thí sinh dự thi, không có điểm 10 môn toán và điểm trung bình chỉ còn 6,24. So với lần đầu, điểm trung bình giảm 3,34 điểm.

Ngoài môn Toán, kết quả của tất cả các môn trong kỳ thi lại đều thấp hơn lần thi thứ nhất. Điểm trung bình lần này lần lượt là 6,24 ở môn toán, 6,64 ở vật lý, 7,53 ở hóa học, 5,87 ở sinh học, 5,55 ở lịch sử, 6,77 ở địa lý và 5,46 ở tiếng Anh.

Kết quả này trước hết cho thấy sự quyết tâm của Bộ GD&ĐT trong việc khắc phục hậu quả, bảo đảm lại tính khách quan của kết quả thi và quyền lợi của thí sinh. Nhưng chính sự chênh lệch giữa hai lần thi cũng khiến chúng ta càng thấy rõ mức độ nghiêm trọng của những vi phạm đã xảy ra, và dư luận đang rất mong chờ kết quả điều tra để xử lý thích đáng các trường hợp sai phạm.

Tất nhiên, một kỳ thi khác đề, khác thời điểm và điều kiện làm bài thì kết quả không thể giống nhau, chưa kể tâm lý của thí sinh cũng bị ảnh hưởng nhiều. Vì vậy, không thể lấy riêng việc điểm giảm để kết luận về từng thí sinh. Một học sinh thi lại không đồng nghĩa với một học sinh gian lận, điều này đã được nhấn mạnh từ các cơ quan có thẩm quyền khi đưa ra quyết định tổ chức thi lại.

Nhưng ở góc độ dữ liệu, sự thay đổi này vẫn là điều đáng suy ngẫm. Bởi kỳ thi lần hai được tổ chức sau khi toàn bộ kết quả cũ tại điểm thi bị hủy, trong bối cảnh Bộ GD&ĐT tăng cường giám sát, kiểm tra và kiểm soát quy trình coi, chấm thi.

Vì thế, điều đáng bàn lúc này, một kết quả thi bất thường đã từng được nhìn thấy ngay từ dữ liệu. Nhưng tại sao những dấu hiệu trong dữ liệu ấy không được nhận diện và cảnh báo sớm hơn bằng các công cụ quản lý? Tại sao một kỳ thi quốc gia với hàng triệu thí sinh vẫn phải trông chờ vào những phát hiện bên ngoài hệ thống để đặt câu hỏi về một dải điểm bất thường?

Đây là vấn đề đáng được chúng ta nhìn nhận sâu sắc.

Một kỳ thi nghiêm túc, minh bạch không thể chỉ được bảo đảm bằng những quy trình thủ công, bằng quy chế thi, những cam kết của cán bộ làm công tác thi hay gia tăng các đoàn kiểm tra. Một kỳ thi minh bạch rất cần thêm một “hàng rào” quan trọng: giám sát bằng dữ liệu.

Những thuật toán hoàn toàn có thể giúp nhận diện những phân bố điểm quá khác biệt, tỷ lệ điểm tuyệt đối bất thường, sự tập trung bất thường của điểm cao trong một nhóm thí sinh, sự chênh lệch lớn giữa các phòng thi hoặc những biến động không tương thích giữa kết quả các môn. Khi dữ liệu phát ra tín hiệu cảnh báo, con người sẽ có cơ sở để kiểm tra sớm hơn.

Một bài học khác cũng không kém phần quan trọng là cách ứng xử với thí sinh.

Những học sinh phải thi lại lần này đã chịu một thiệt thòi mà các em không lựa chọn. Các em phải làm lại bài thi, chờ lại kết quả, và trong trường hợp đủ điều kiện, còn phải chờ xử lý hồ sơ tuyển sinh đại học. Bộ GD&ĐT cho biết dữ liệu nguyện vọng của các em vẫn được bảo lưu và việc xử lý sẽ được thực hiện theo hướng bảo đảm tối đa quyền lợi hợp pháp, đồng thời không ảnh hưởng đến những thí sinh đã trúng tuyển.

Đó là cách xử lý cần thiết về mặt quyền lợi. Nhưng về lâu dài, điều quan trọng hơn là phải làm sao để không một thế hệ học sinh nào phải trả giá cho những lỗ hổng trong tổ chức thi cử.

Từ 147 điểm 10 xuống 0 điểm 10; từ điểm trung bình 9,58 xuống 6,24, những con số ấy không tự mình kể hết câu chuyện, nhưng đủ lớn để chúng ta rút kinh nghiệm sâu sắc trong việc tổ chức một kỳ thi quan trọng, được cả xã hội quan tâm.

Một kỳ thi công bằng không chỉ nằm ở khâu đề thi, mà rất cần một quy trình tổ chức chặt chẽ, một cơ chế giám sát độc lập, trách nhiệm cá nhân đủ rõ và một hệ thống dữ liệu đủ mạnh để phát hiện bất thường trước khi hậu quả xảy ra.

Đó còn là cách chúng ta bảo vệ giá trị của điểm số, bảo vệ sự công bằng giữa các thí sinh và bảo vệ niềm tin xã hội.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!