Cần mạnh tay với tội phạm về an toàn vệ sinh thực phẩm

Khi loạt bê bối thực phẩm bẩn, thuốc giả... gây chấn động năm 2025 còn chưa lắng xuống, ba tháng đầu năm nay tiếp tục phơi bày hai vụ việc đáng báo động đều liên quan đến cả trăm tấn thịt nhiễm dịch tả lợn châu Phi. 

Đó là vụ việc xảy ra tại Công ty cổ phần đồ hộp Hạ Long và Công ty thực phẩm Cường Phát; riêng vụ Cường Phát khiến các bậc phụ huynh giật mình vì thịt bẩn đã len lỏi vào bếp ăn của 26 trường tiểu học và nhiều cơ sở mầm non tại Hà Nội cũng như vùng lân cận. 

Câu hỏi được đặt ra lúc này là tại sao số vụ vi phạm các quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm liên tục tăng lên về số lượng và nghiêm trọng hơn về mức độ, trong khi sự quan tâm của xã hội ngày càng cao hơn và các biện pháp bảo đảm an toàn thực phẩm cũng được các cấp chính quyền đẩy mạnh hơn trước? Câu hỏi tiếp theo là với tình hình như hiện nay, chúng ta cần làm gì để đối phó hiệu quả hơn với vấn nạn tiềm ẩn nguy cơ “hủy hoại giống nòi” như đánh giá của Giám đốc Công an thành phố Hà Nội – Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng? 

Để trả lời được câu hỏi trên, trước hết ta cần xác định nguyên nhân sâu xa của tình hình hiện nay. Có thể nói, điều đáng lo ngại nhất trong các vụ việc trên không chỉ là hành vi của doanh nghiệp, mà còn là sự đồng lõa của chính những người được giao nhiệm vụ bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Mở rộng điều tra vụ 130 tấn thịt lợn nhiễm dịch tả châu Phi tại Công ty CP Đồ hộp Hạ Long, nhà chức trách đang làm rõ hành vi đưa, nhận hối lộ trong khâu kiểm dịch, cấp giấy vận chuyển. Một cán bộ là Phó Trưởng Trạm giám sát tàu cá và kiểm dịch lưu động thuộc Chi cục Thủy sản, Chăn nuôi và Thú y TP Hải Phòng đã đến cơ quan công an đầu thú. Với vụ Cường Phát, Công an TP Hà Nội khởi tố 8 bị can thuộc đường dây giết mổ, tiêu thụ lợn mắc dịch tả lợn châu Phi, trong đó có 4 cán bộ thú y, kiểm dịch. 

Từ góc độ là một người tiêu dùng, tôi còn có một thắc mắc là trong toàn bộ chuỗi cung ứng từ chuồng trại chăn nuôi đến bàn ăn, có hàng trăm người lao động tham gia: từ người thu gom thịt, tài xế vận chuyển, công nhân giết mổ, nhân viên đóng gói, đầu bếp trường học, căng tin... Liệu có cá nhân nào biết thịt bẩn nhưng vẫn nhắm mắt làm ngơ, không lên tiếng? Phải chăng câu trả lời không chỉ nằm ở đạo đức cá nhân, mà vì một bộ phận người lao động lo ngại nếu tố giác sai phạm hoặc báo cáo biểu hiện vi phạm thì sẽ mất việc làm? Ở đây, để người lao động, quần chúng nhân dân mạnh dạn tố giác sai phạm một cách đầy đủ, kịp thời và thực chất, thiết nghĩ cơ quan quản lý cần đẩy mạnh các biện pháp bảo vệ người tố cáo theo quy định pháp luật. 

Việc Giám đốc Công an Hà Nội Nguyễn Thanh Tùng yêu cầu điều tra làm rõ và chứng minh trách nhiệm của các đơn vị quản lý, nhập hàng vào các bếp ăn tập thể, trường học, công ty; và đề nghị Quốc hội tăng hình phạt đối với hành vi buôn bán thực phẩm bẩn này “lên mức cao nhất” là cần thiết và cần được ủng hộ. 

Ngoài ra, tôi xin đề xuất một số giải pháp khẩn cấp như sau: 

Thứ nhất, cải tổ triệt để hệ thống kiểm dịch và giám sát an toàn thực phẩm. Hiện nay, quản lý an toàn thực phẩm vẫn phân tán giữa nhiều bộ ngành, do vậy, cần tiếp tục xác định rõ đầu mối quản lý, chịu trách nhiệm. Theo tôi, chúng ta nên nghiên cứu thành lập cơ quan chuyên trách quốc gia về an toàn thực phẩm, có quyền giám sát, thanh tra xuống đến tận cấp cơ sở.

Thứ hai, phát động phong trào người lao động, quần chúng nhân dân tố giác vi phạm về an toàn thực phẩm ở ngay nơi làm việc/sinh sống của mình đi kèm một cơ chế bảo vệ thật đầy đủ và toàn diện đối với người tố giác. Chúng ta có thể lập đường dây nóng về an toàn thực phẩm, và sớm sửa đổi, bổ sung quy định pháp luật về an toàn thực phẩm theo hướng tăng nặng chế tài đối với vi phạm. 

Thứ ba, số hóa và minh bạch hóa chuỗi cung ứng thực phẩm. Vụ Cường Phát phơi bày một nghịch lý: Thịt bẩn được đóng gói chuyên nghiệp, dán nhãn "lợn sạch" kèm mã QR truy xuất nguồn gốc, nhưng toàn bộ thông tin truy xuất thực ra đều là giả. Điều này phần nào cho thấy hệ thống truy xuất nguồn gốc hiện tại nơi này, nơi khác chỉ dựa vào tự khai báo của doanh nghiệp, không có bên thứ ba kiểm chứng. Giải pháp cho vấn đề này là xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc thực phẩm với dữ liệu kiểm dịch được cập nhật đồng bộ lên hệ thống trung tâm quốc gia (thay vì cấp giấy tay dễ bị làm giả), và người tiêu dùng có thể dễ dàng xác minh theo thời gian thực. 

Thứ tư, siết chặt cơ chế đấu thầu cung cấp suất ăn học đường, công sở hay công trường. Chuỗi trung gian dày đặc, từ công ty cung cấp thực phẩm đến công ty chế biến suất ăn, đến bếp ăn có thể tạo ra khoảng trống khó kiểm soát. Để khắc phục, cần có quy định bắt buộc công khai danh sách nhà cung cấp nguyên liệu của mọi đơn vị trúng thầu suất ăn, đồng thời trao quyền cho ban đại diện cha mẹ học sinh/người tiêu dùng cuối cùng, tham gia giám sát nguồn thực phẩm đầu vào, bao gồm cả quyền yêu cầu xét nghiệm mẫu độc lập khi có nghi vấn. 

Thứ năm, tăng mức chế tài phải đi kèm tăng xác suất vi phạm bị phát hiện. Việc tăng nặng hình phạt cần bao gồm cả nâng mức phạt tiền lên gấp nhiều lần so với hiện tại để đảm bảo tính răn đe về kinh tế. Tuy nhiên, kinh nghiệm thực tiễn cho thấy mức phạt cao sẽ có tác dụng răn đe cao hơn khi xác suất bị phát hiện đủ lớn. Nếu chỉ tăng hình phạt mà không tăng năng lực giám sát, kẻ vi phạm vẫn sẽ làm sau khi tính toán thấy rằng rủi ro vẫn đáng để chấp nhận làm liều. 

Với các biện pháp đồng bộ và phong trào toàn dân phòng ngừa, phát hiện và đấu tranh chống tội phạm về an toàn vệ sinh thực phẩm, chúng ta có cơ sở để tin tưởng rằng tình trạng thực phẩm bẩn tuồn ra thị trường sẽ được ngăn chặn, đẩy lùi. 

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!