Bầu trời dưới 1.000 mét: Không gian kinh tế mới của Hà Nội

Trong nhiều thập kỷ qua, tiến trình phát triển của Hà Nội chủ yếu được định hình trong giới hạn của không gian mặt đất. Đó là quá trình mở rộng hạ tầng giao thông, gia tăng mật độ xây dựng theo chiều cao và nỗ lực tối ưu hóa quỹ đất ngày càng khan hiếm để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, khi Hà Nội đang hướng tới mục tiêu trở thành đô thị hiện đại, có sức cạnh tranh khu vực và quốc tế vào giai đoạn 2030 - 2045, những giới hạn vật lý của không gian truyền thống ngày càng bộc lộ rõ. Tính đến đầu năm 2026, tỷ lệ diện tích đất dành cho giao thông tại Hà Nội mới chỉ đạt khoảng 13%, trong khi yêu cầu đối với một siêu đô thị hiện đại phải đạt mức tối thiểu từ 20% đến 25%.

Sự thiếu hụt này, cộng với việc lượng phương tiện cá nhân tăng trưởng bình quân 4,5% mỗi năm, đã tạo ra một áp lực khổng lồ lên hạ tầng mặt đất, khiến thiệt hại kinh tế do ùn tắc giao thông tại Thủ đô ước tính lên tới hàng tỷ USD mỗi năm. Trong bối cảnh đó, việc tìm kiếm những không gian phát triển mới, bổ trợ cho mặt đất và không gian ngầm, đang trở thành yêu cầu mang tính chiến lược cấp thiết để mở ra một chương mới cho sự phát triển của Hà Nội.

Một trong những hướng tiếp cận đột phá đang được các siêu đô thị toàn cầu tập trung khai thác là nền kinh tế không gian tầm thấp (Low-Altitude Economy - LAE). Theo báo cáo phân tích từ Morgan Stanley, thị trường di chuyển hàng không đô thị toàn cầu dự kiến sẽ chạm mốc 1.500 tỷ USD vào năm 2040. Tại các quốc gia tiên phong như Trung Quốc, quy mô kinh tế tầm thấp năm 2025 đã đạt mức tăng trưởng kỷ lục, đóng góp quan trọng vào cơ cấu GDP của các đặc khu kinh tế như Thâm Quyến hay Quảng Châu.

Những con số này minh chứng cho một làn sóng kinh tế mới đang hình thành, nơi bầu trời dưới 1.000 mét không còn là khoảng trống đơn thuần mà là một tài nguyên kinh tế dồi dào chưa được khai phá. Đối với Hà Nội, việc tiếp cận lĩnh vực này không đơn thuần là theo đuổi xu hướng công nghệ, mà là tìm kiếm lời giải cho những bài toán kinh tế số và logistics đô thị vốn đang gặp nhiều rào cản.

Nền kinh tế không gian tầm thấp tại Hà Nội bao gồm tất cả các hoạt động kinh tế sử dụng phương tiện bay không người lái (UAV), máy bay cất hạ cánh thẳng đứng chạy điện (eVTOL) và các thiết bị bay thông minh khác. Thực tế tại Việt Nam cho thấy, chi phí logistics hiện chiếm khoảng 16,8% GDP, một con số cao hơn đáng kể so với mức trung bình 10–11% của các nước phát triển. Nếu Thủ đô có thể ứng dụng UAV để xử lý chặng giao hàng cuối cùng trong môi trường đô thị nén, chi phí này có thể được cắt giảm tới 30%, đồng thời nâng cao hiệu suất vận tải lên gấp nhiều lần mà không cần mở rộng thêm các tuyến đường bộ.

Dấu mốc thực tiễn quan trọng hàng đầu tại Hà Nội là việc thí điểm thành công tuyến vận chuyển thuốc y tế cấp cứu bằng UAV giữa Bệnh viện Đa khoa Đức Giang và khu vực Gia Lâm cuối năm 2025. Kết quả thực nghiệm đã đưa ra những con số đầy thuyết phục khi quãng đường mà xe cứu thương phải di chuyển mất từ 35 đến 45 phút trong giờ cao điểm thì thiết bị bay chỉ mất vỏn vẹn từ 7 đến 9 phút. Thí điểm này là nền tảng thực tế để chính quyền thành phố tự tin kiến nghị các cơ chế đặc thù, chứng minh rằng công nghệ tầm thấp hoàn toàn có thể được kiểm soát an toàn tuyệt đối trong môi trường đô thị nếu có một quy trình vận hành và giám sát chặt chẽ.

Về mặt đóng góp vào tăng trưởng kinh tế, các mô hình dự báo kinh tế đô thị cho thấy kinh tế không gian tầm thấp có khả năng đóng góp trực tiếp từ 1% đến 1,5% vào tốc độ tăng trưởng GRDP của Hà Nội trong giai đoạn 2026–2030. Sự đóng góp này đến từ hiệu ứng lan tỏa của nhiều ngành công nghiệp phụ trợ. Một mặt, nó thúc đẩy ngành công nghiệp chế tạo công nghệ cao, sản xuất vật liệu composite và pin mật độ năng lượng cao tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc.

Mặt khác, nó tạo ra các dịch vụ giá trị gia tăng mới trong lĩnh vực du lịch, giám sát hạ tầng và nông nghiệp thông minh. Tại các vùng chuyên canh ngoại thành như Đông Anh hay Sóc Sơn, việc ứng dụng UAV trong nông nghiệp đã được chứng minh giúp giảm tới 90% lượng nước sử dụng và tăng năng suất lao động lên gấp 50 lần so với phương thức canh tác truyền thống. Khi các giá trị này được tích hợp vào hệ thống GRDP chung, chúng sẽ tạo ra một động lực tăng trưởng mới, bền vững và thân thiện với môi trường.

Trong lĩnh vực du lịch, Hà Nội với hệ thống di sản dày đặc và cảnh quan sông Hồng đặc trưng hoàn toàn có thể phát triển các tuyến du lịch trải nghiệm từ trên cao. Theo báo cáo từ các tổ chức nghiên cứu thị trường hàng không, phân khúc du lịch bằng thiết bị không người lái và trực thăng nhẹ đang tăng trưởng ổn định ở mức 15% mỗi năm. Việc triển khai các chuyến bay ngắm cảnh bằng eVTOL quanh Hồ Tây hay dọc theo dải phù sa sông Hồng sẽ không chỉ đa dạng hóa sản phẩm du lịch mà còn định vị Hà Nội là một điểm đến công nghệ cao, thu hút đối tượng khách du lịch hạng sang có mức chi tiêu lớn. Điều này sẽ góp phần chuyển dịch cơ cấu ngành dịch vụ của Thủ đô từ chiều rộng sang chiều sâu, nâng cao chất lượng tăng trưởng và giá trị thương hiệu đô thị trên bản đồ quốc tế.

Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả tài nguyên bầu trời, hạ tầng then chốt không chỉ nằm ở các bãi đáp mà nằm ở năng lực quản trị số hóa. Trong tiến trình hiện đại hóa quản trị đô thị, việc xây dựng một hệ thống cấp phép bay kỹ thuật số (E-permitting) chính là chìa khóa để chuyển đổi từ mô hình quản lý tiền kiểm thủ công sang mô hình giám sát thời gian thực thông minh.

Hiện nay, quy trình cấp phép cho các hoạt động bay thường kéo dài do phải đi qua nhiều tầng nấc hành chính phức tạp vốn được thiết kế cho hàng không dân dụng cỡ lớn. Một nền kinh tế tầm thấp thực thụ chỉ có thể vận hành khi Hà Nội thiết lập được một nền tảng số hóa tập trung, cho phép người dân và doanh nghiệp đăng ký, phê duyệt và điều phối hành trình bay chỉ trong vài phút thông qua các ứng dụng di động. Hệ thống E-permitting này sẽ tích hợp dữ liệu từ bản đồ số không phận, phân loại rõ ràng các vùng xanh cho phép bay tự do, vùng vàng hạn chế và vùng đỏ cấm bay dựa trên các yêu cầu về an ninh quốc phòng.

Việc áp dụng quy trình cấp phép kỹ thuật số sẽ đi kèm với công nghệ định danh từ xa, cho phép lực lượng chức năng theo dõi mọi thiết bị đang hoạt động trên bầu trời thông qua một trung tâm điều hành tập trung. Mỗi thiết bị bay khi đó sẽ sở hữu một biển số điện tử duy nhất, giúp minh bạch hóa mọi hoạt động và dễ dàng truy xuất trách nhiệm khi có sự cố xảy ra.

Bên cạnh đó, việc phát triển hạ tầng vật lý cũng cần được tính toán đồng bộ trong quy hoạch chung Thủ đô đến năm 2045. Hà Nội cần định hình hệ thống các điểm cất hạ cánh thông minh được tích hợp ngay trên nóc các tòa nhà cao tầng, bệnh viện, các trung tâm logistics và các ga đường sắt đô thị. Những vị trí này không chỉ là bãi đáp đơn thuần mà còn là các trạm sạc điện công suất lớn, kết nối với mạng lưới điện thông minh để phục vụ các phương tiện bay chạy điện thế hệ mới.

Việc tận dụng tối đa các không gian sẵn có trên cao sẽ giúp thành phố tiết kiệm được quỹ đất mặt đất quý giá, đồng thời tạo ra một mạng lưới giao thông đa lớp, kết nối nhuần nhuyễn giữa không trung và mặt đất. Đây chính là biểu tượng của một đô thị hiện đại, nơi công nghệ được sử dụng để giải phóng những giới hạn vật lý vốn có.

Thách thức lớn nhất hiện nay vẫn là sự giao thoa giữa mục tiêu phát triển kinh tế và yêu cầu bảo đảm an ninh quốc phòng. Vì không gian trên không là khu vực đặc biệt nhạy cảm, Hà Nội cần được trao cơ chế đặc thù trong Luật Thủ đô sửa đổi để trở thành một vùng thử nghiệm chính sách (Sandbox) về hàng không dân dụng tầm thấp.

Việc phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền dân sự và các đơn vị quân đội trong việc chia sẻ dữ liệu không lưu sẽ đảm bảo rằng kinh tế phát triển nhưng chủ quyền và an ninh vùng trời vẫn được giữ vững. Sự hài hòa này không chỉ giúp Hà Nội đi trước một bước trong việc làm chủ công nghệ mà còn cung cấp những bài học thực tiễn quý giá để hoàn thiện pháp luật về không gian tầm thấp cho cả nước.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, sự đồng lòng giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân là yếu tố quyết định. Hà Nội cần có những chính sách ưu đãi về thuế, hỗ trợ vốn vay cho các dự án khởi nghiệp trong lĩnh vực kinh tế không gian tầm thấp, và tạo điều kiện để các mô hình kinh doanh mới được thử nghiệm thực tế.

Chúng ta cần những người tiên phong, những doanh nhân dám nghĩ khác và những nhà quản lý dám hành động để biến bầu trời thành tài sản quốc gia sinh lời. Khi người dân Thủ đô bắt đầu thấy những kiện hàng được giao bằng drone hay những chuyến bay du lịch êm ái trên bầu trời, niềm tin vào một tương lai công nghệ sẽ được củng cố mạnh mẽ, tạo ra sức mạnh tổng hợp để Hà Nội bứt phá.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!