Bài toán "kép" nhân lực sân bay Long Thành

Dự án xây dựng cảng hàng không quốc tế Long Thành được xác định sẽ đưa vào khai thác thương mại trong năm 2026, và đây là mục tiêu “không thay đổi, bắt buộc phải thực hiện”. Mới đây lãnh đạo Chính phủ đã yêu cầu huy động tối đa nhân lực, thiết bị để thực hiện nhiệm vụ này.

Trong phạm vi bài viết, tôi xin góp phần bàn giải pháp cho vấn đề nguồn nhân lực xây dựng và vận hành sân bay.

Từ góc độ quản trị dự án sân bay, có thể phân biệt hai nhóm nguồn nhân lực lớn đối với một sân bay được xây dựng mới.

Thứ nhất, nguồn nhân lực phục vụ thi công và hoàn thiện dự án thường kéo dài từ 3 đến 5 năm trong giai đoạn xây dựng cơ bản. Thành phần của lực lượng này bao gồm các kỹ sư xây dựng, kiến trúc sư, chuyên gia nền móng, công nhân đổ bê tông, thợ lắp ráp kết cấu thép, chuyên gia lắp đặt hệ thống cơ điện (MEP), và lực lượng lao động phổ thông phục vụ công tác san lấp, dọn dẹp… Tính chất của lực lượng này là mang tính thời vụ dự án và có độ biến động cao. Sau khi hoàn thành các gói thầu cụ thể, họ sẽ di chuyển sang các công trình hạ tầng khác trên phạm vi toàn quốc hoặc quốc tế.

Yêu cầu chuyên môn đối với đa số các nhóm lao động trên tập trung vào gói thầu cụ thể mà họ đảm nhiệm, chưa cần đến những kiến thức, nghiệp vụ về quy trình an toàn hàng không, an ninh soi chiếu, kiểm soát không lưu hay dịch vụ hành khách.

Thời gian qua báo chí đưa tin về việc thiếu lao động làm việc trên công trường, có thời điểm thiếu cục bộ hơn 40% lao động làm việc, tuy nhiên hàng nghìn công nhân, kỹ sư vẫn nỗ lực thi công tại công trình nhà ga hành khách sân bay Long Thành nhằm đảm bảo kịp tiến độ vào cuối năm.

Thực ra tình trạng thiếu nhân lực thi công hạ tầng sân bay đang là vấn đề toàn cầu, một phần nguyên nhân đến từ sự bùng nổ của các siêu dự án. Tại Hoa Kỳ, theo khảo sát AGC/NCCER năm 2025, 92% các công ty xây dựng báo cáo gặp khó khăn trong tuyển dụng nhân sự và 45% cho biết tình trạng thiếu lao động đang gây chậm trễ dự án.

Với dự án sân bay Long Thành, từ chỉ đạo của Chính phủ và nỗ lực của các đơn vị liên quan, của ban quản lý dự án, chúng ta có cơ sở để tin tưởng rằng giai đoạn xây dựng cơ bản sẽ về đích đúng tiến độ. Về lâu dài, kinh nghiệm từ Long Thành cho thấy các dự án xây dựng sân bay lớn cần liên kết với cộng đồng địa phương để đào tạo, sử dụng lao động ổn định, đặc biệt quá trình thi công cần mạnh dạn ứng dụng giải pháp công nghệ, tự động hóa để giảm bớt phụ thuộc vào sức người.

Thứ hai, vấn đề rất cần quan tâm hiện nay là nguồn nhân lực phục vụ khai thác và vận hành sân bay kể từ giai đoạn chuyển giao khai thác (Operational Readiness and Airport Transition - ORAT). Đây là lực lượng sẽ gắn bó lâu dài, song hành cùng hoạt động của cảng hàng không quốc tế Long Thành.

Theo chương trình khung của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), giai đoạn ORAT, với cách gọi có thể khác nhau tùy theo mỗi quốc gia, cần được thiết kế theo nguyên tắc mọi yếu tố cần thiết phải được chuẩn bị và sẵn sàng hoạt động đầy đủ trước thời điểm khai trương nhiều ngày. Việc chuẩn bị bao gồm lập kế hoạch nghiêm ngặt, thử nghiệm hệ thống, đào tạo nhân viên và các cuộc thử nghiệm toàn diện để đảm bảo hoạt động của sân bay an toàn, hiệu quả và sẵn sàng phục vụ những hành khách đầu tiên, tạo trải nghiệm tốt nhất.

Một số bài học quốc tế cho thấy khâu chuẩn bị không tốt sẽ gây ảnh hưởng ngay lập tức. Tại sân bay Heathrow Terminal 5 (Anh) vào năm 2008, dù được trang bị hệ thống xử lý hành lý (BHS) hiện đại hàng đầu châu Âu, nhưng ngày khai trương đã xảy ra tình trạng rối loạn vận hành do nhiều nguyên nhân, trong đó có việc nhân viên chưa quen thao tác và quy trình vận hành mới, dẫn đến hàng trăm chuyến bay bị hủy và khoảng 15.000 kiện hành lý bị ảnh hưởng. Còn sân bay Quốc tế Denver và nhà ga mới của sân bay New Orleans (Mỹ) cũng từng gặp những trục trặc vận hành, chậm chuyến hoặc chậm khai thác do các khâu thử nghiệm, đào tạo và phối hợp chuyển giao chưa được chuẩn bị đầy đủ.

Thành phần tham gia vào giai đoạn ORAT rất đa dạng và phức tạp, và nên bao gồm các cơ quan quản lý nhà nước (Cảng vụ hàng không, Hải quan, xuất nhập cảnh, Kiểm dịch y tế), lực lượng quản lý bay (ATC), đơn vị khai thác cảng, các hãng hàng không nội địa và quốc tế, các công ty phục vụ mặt đất, lực lượng an ninh hàng không, bộ phận bảo dưỡng máy bay (MRO), và hàng loạt các doanh nghiệp nhượng quyền thương mại hoạt động trong nhà ga như chuỗi nhà hàng, bán lẻ miễn thuế, logistics (dịch vụ hậu cần)…

Phần lớn các vị trí công việc nêu trên bắt buộc phải có giấy phép hoặc chứng chỉ chuyên môn theo quy định của nhà chức trách hàng không quốc gia và các bộ, ngành liên quan; các yêu cầu này thường được xây dựng trên nền tảng tiêu chuẩn, khuyến nghị quốc tế của ICAO và, trong một số nghiệp vụ, các chương trình hoặc chuẩn đào tạo của IATA. Quá trình đào tạo lực lượng này không thể diễn ra trong một sớm một chiều; nó kéo dài từ vài tháng đối với nhân viên bốc xếp hành lý hoặc phục vụ hành khách, cho đến nhiều năm ròng rã đối với các kiểm soát viên không lưu, kỹ sư bảo dưỡng tàu bay, hoặc chuyên gia thiết kế phương thức bay.

Nếu không có đủ nhân sự vận hành, một sân bay hoàn thiện về mặt vật lý sẽ không thể hoạt động. Sự thiếu hụt nguồn nhân lực vận hành sẽ dẫn đến các sự cố tắc nghẽn dây chuyền, vi phạm an toàn an ninh hàng không, gián đoạn chuyến bay, mất mát hành lý, và rất có thể nhà khai thác buộc phải đóng cửa một phần công suất thiết kế dù cơ sở hạ tầng đã được xây dựng tốn kém.

Được biết hiện nay Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (ACV) và các cơ quan, đơn vị đã và đang quyết liệt thực hiện việc tuyển dụng sớm để đào tạo, chuẩn bị cho giai đoạn vận hành, khai thác sân bay Long Thành. Đây là việc cần thiết và phải được triển khai một cách khoa học, hiệu quả với sự quan tâm, tạo điều kiện của cơ quan quản lý và chính quyền địa phương.

Sự quan tâm thể hiện qua việc ban hành các cơ chế đãi ngộ đặc thù (lương, nhà ở, phụ cấp, chế độ học tập, công việc cho vợ, con, luân chuyển nhân sự…) để sân bay thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao trong giai đoạn vận hành, khai thác, bao gồm vị trí kiểm soát viên không lưu, kỹ sư bảo trì, bảo dưỡng tàu bay… Đồng thời, quá trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh cần được đẩy mạnh trong khâu phục vụ mặt đất và quản lý vận hành.

Việc thay thế dần lao động cơ bắp bằng hệ thống xe điện, tự động hóa luồng hành khách sinh trắc học và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào hệ thống điều phối sẽ là một trong các chìa khóa để Long Thành hoạt động với công suất tối đa và nhân lực tối thiểu.

Mới đây ACV đã tổ chức lễ ra quân 180 ngày đêm tăng tốc hoàn thành sân bay Long Thành và đưa dự án vào khai thác, và dự kiến sân bay sẽ vận hành thử nghiệm theo ba đợt vào các tháng 9, 10 và 11, trước khi khai thác chính thức.

Cảng Hàng không Quốc tế Long Thành cũng như các sân bay lớn của Việt Nam trong tương lai sẽ có nền tảng vững chắc để thành công, khi ngay từ hôm nay được chuẩn bị nguồn nhân lực “kép” cho mọi giai đoạn của dự án theo nguyên tắc “tiêu chuẩn toàn cầu, gắn bó với địa phương”.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!