(Dân trí) - Vị Chủ tịch xã đảo duy nhất của Hà Nội, cách trung tâm thủ đô hơn 60km, bồi hồi kể về cuộc gặp với một cụ ông mang nhiều băn khoăn trước quyết định phát triển kinh tế đêm tại mảnh đất biệt lập này.
Một buổi sáng, ông Bùi Thái Sơn, Chủ tịch UBND xã Minh Châu (Hà Nội), bất ngờ đón một vị khách lớn tuổi tìm đến tận phòng làm việc.
Người nông dân ngồi xuống, mở đầu câu chuyện bằng một lời bộc bạch: "Tôi quý Chủ tịch nên mới lên nói. Chợ này xây mấy năm rồi không hoạt động, giờ xã làm kinh tế đêm, tôi chỉ sợ không thành công thì ảnh hưởng uy tín của Chủ tịch".
Đó là thời điểm Minh Châu chuẩn bị triển khai dự án kinh tế đêm trên nền khu chợ cũ từng nhiều năm bỏ không. Nằm giữa vùng bãi bồi nơi hợp lưu sông Hồng, sông Đà và sông Lô, Minh Châu từ lâu được xem là xã đảo biệt lập của thủ đô. Khi trời vừa tối, phần lớn hoạt động kinh tế gần như khép lại. Người dân sống chủ yếu bằng trồng trọt và chăn nuôi.
Ý tưởng hình thành khu kinh tế đêm vì thế từng khiến không ít người hoài nghi.
"Tôi nói với các bác rằng chúng tôi đã nghiên cứu rất kỹ. Khu chợ này không chỉ phục vụ người dân Minh Châu mà còn hướng tới người dân các địa phương lân cận, kể cả phía Phú Thọ", ông Sơn nhớ lại.
Vài tháng sau khi đi vào hoạt động, khu chợ đêm rộng khoảng 7.000m2 đã trở thành điểm sinh hoạt văn hóa, dịch vụ mới của địa phương. Hơn 100 lao động có việc làm trực tiếp, hàng nghìn lượt khách ghé thăm mỗi tháng.
Điều đáng nói không nằm ở một khu chợ. Điều quan trọng hơn là lần đầu tiên chính quyền cấp xã có thể chủ động xây dựng và triển khai một mô hình phát triển kinh tế mang dấu ấn riêng của địa phương thay vì chỉ thực hiện các nhiệm vụ được giao.
Đó cũng là thay đổi lớn nhất sau gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Trong mô hình cũ, nhiều quyết định liên quan đến đầu tư, phát triển kinh tế hay phân bổ nguồn lực phải thông qua cấp huyện. Ngày nay, khi hàng trăm nhiệm vụ và thẩm quyền được chuyển giao trực tiếp xuống cơ sở, chính quyền cấp xã bắt đầu có điều kiện phát huy vai trò chủ động nhiều hơn.
"Có những việc trước đây phải xin chủ trương hoặc chờ cấp trên quyết định thì nay địa phương có thể chủ động xử lý ngay trong phạm vi thẩm quyền được giao", ông Lê Minh Bảo, Chủ tịch UBND xã Cần Đước (Tây Ninh), cho biết.
Theo ông Bảo, thay đổi không chỉ nằm ở thẩm quyền hành chính mà còn ở nguồn lực tài chính. Trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, tổng thu ngân sách của 4 xã cũ chỉ hơn 13 tỷ đồng mỗi năm. Sau khi tổ chức lại bộ máy, chỉ tiêu thu ngân sách của địa phương tăng lên khoảng 128 tỷ đồng. Nhiều khoản thu trước đây thuộc thẩm quyền quản lý của cấp huyện nay được giao về xã.
"Quy mô nguồn thu tăng hơn 10 lần giúp địa phương chủ động hơn trong đầu tư hạ tầng, các công trình dân sinh và các chương trình phát triển thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào phân bổ từ cấp trên", ông Bảo nói.
Từ góc độ quản trị công, đây được xem là thay đổi mang tính bản chất.
Theo ông Đoàn Văn Tình, Phó Trưởng khoa Quản trị nhân lực, Học viện Hành chính và Quản trị công, chính quyền cấp xã hiện nay đang được định vị lại vai trò trong hệ thống hành chính nhà nước.
"Nếu trước đây cấp xã chủ yếu thực hiện các nhiệm vụ được giao thì nay đã trở thành chủ thể trực tiếp quản lý, điều hành và chịu trách nhiệm toàn diện trên địa bàn", ông Tình nhận định.
Những thay đổi về tổ chức bộ máy sẽ khó thuyết phục nếu người dân không cảm nhận được lợi ích cụ thể. Tại Minh Châu, nơi người dân từng phải đi đò rời xã rồi tiếp tục di chuyển hàng chục cây số đến huyện Ba Vì cũ để thực hiện một số thủ tục hành chính, sự thay đổi hiện nay thể hiện rất rõ.
Tại Trung tâm Phục vụ hành chính công của xã, nhiều thủ tục trước đây thuộc thẩm quyền cấp huyện đã được giải quyết ngay tại cơ sở. Công chức Kiều Thị Trang cho biết việc điều chỉnh thông tin trên giấy chứng nhận quyền sử dụng đất là một ví dụ điển hình.
"Nếu trước đây người dân phải mất cả ngày di chuyển thì nay có thể nộp hồ sơ ngay tại xã. Khi hồ sơ đầy đủ, việc xử lý được thực hiện tại chỗ và thời gian giải quyết chỉ khoảng 8 ngày làm việc", chị Trang nói.
Đây là một trong những công việc hoàn toàn mới được phân quyền cho cấp xã, phường. Dù ban đầu cán bộ tiếp nhận, xử lý có thể còn lúng túng nhưng phía được lợi trước hết là người dân.
Không chỉ ở Hà Nội, tại TPHCM, bà Nguyễn Mai Hoa (tên nhân vật đã thay đổi) tìm đến UBND phường Bình Tân để làm thủ tục đăng ký thường trú cho gia đình.
Do căn nhà được mua bán bằng giấy viết tay từ nhiều năm trước nên bà từng cho rằng việc nhập hộ khẩu sẽ rất phức tạp. Tuy nhiên, sau khi được hướng dẫn thực hiện các bước kê khai trên VNeID và hoàn thiện hồ sơ xác nhận nơi ở hợp pháp, thủ tục được giải quyết nhanh hơn nhiều so với dự kiến.
"Trước đây tôi nghĩ sẽ phải về quê cắt hộ khẩu rồi làm rất nhiều giấy tờ. Bây giờ cơ quan chức năng tự phối hợp xử lý nên người dân đỡ vất vả hơn nhiều", bà Hoa chia sẻ.
Trở lại xã đảo Minh Châu, Chủ tịch UBND xã Bùi Thái Sơn khẳng định, nhiều thủ tục hành chính hiện nay có thể được giải quyết ngay tại cấp xã mà không phải xin ý kiến qua nhiều tầng nấc trung gian như trước. Xã thậm chí có thể tự chủ lập dự án, kêu gọi đầu tư để mang lại sự thay da đổi thịt từng ngày ngay tại những khu vực khó khăn. Với người dân, đó chính là giá trị dễ nhận thấy nhất của quá trình phân cấp, phân quyền, tổ chức lại bộ máy sát dân, gần dân.
Khi chủ trương sáp nhập tỉnh, bỏ cấp huyện, sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp xã được triển khai, một trong những băn khoăn lớn nhất là nguy cơ quá tải tại cấp cơ sở. Khối lượng công việc tăng lên, địa bàn quản lý rộng hơn, dân số đông hơn đồng nghĩa áp lực đối với bộ máy cấp xã cũng lớn hơn trước.
Tuy nhiên, thực tiễn gần một năm qua cho thấy nhiều địa phương đã tận dụng chính quá trình chuyển đổi này để thay đổi cách thức phục vụ người dân.
Tại phường Thủ Đức (TPHCM), Trung tâm Phục vụ hành chính công được tổ chức theo hướng mở, cho phép người dân thực hiện nhiều thủ tục mà không bị giới hạn bởi địa giới hành chính. Đáng chú ý, mô hình "thủ tục hành chính phi địa giới" đã giúp công dân có thể tiếp cận dịch vụ công thuận tiện hơn, giảm đáng kể thời gian đi lại và chờ đợi.
Theo ông Mai Hữu Quyết, Bí thư Đảng ủy phường Thủ Đức, chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ là thay đổi cơ học về bộ máy mà còn mở ra không gian để các địa phương sáng tạo các mô hình quản trị mới.
Sau gần một năm vận hành, phường đã tiếp nhận, xử lý hơn 28.000 hồ sơ hành chính. Số lượng công việc, như vậy, tăng vọt so với trước đây. Dù vậy, tỷ lệ hồ sơ trực tuyến đạt trên 91%, tỷ lệ giải quyết đúng và trước hạn đạt 99,7%. Mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp vượt 98%.
"Những con số này cho thấy nhiều lo ngại ban đầu về nguy cơ ách tắc hoặc quá tải sau sáp nhập đã không trở thành hiện thực. Bộ máy mới của chúng tôi nhìn chung vận hành thông suốt", ông Quyết nói.
Nhìn từ những câu chuyện tại Minh Châu, Cần Đước hay Thủ Đức, Phó Trưởng khoa Quản trị nhân lực, Học viện Hành chính và Quản trị công Đoàn Văn Tình nhận xét, có thể thấy thay đổi lớn nhất của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp không nằm ở việc giảm đi một cấp quản lý. Điều cốt lõi là quyền hạn, nguồn lực và trách nhiệm đã được chuyển mạnh hơn về tuyến cơ sở - nơi gần dân nhất và hiểu rõ nhất nhu cầu phát triển của địa phương.
Khi được trao quyền thực chất, chính quyền cấp xã không chỉ giải quyết thủ tục hành chính nhanh hơn mà còn có điều kiện chủ động tìm kiếm mô hình tăng trưởng mới, huy động nguồn lực mới và trực tiếp chịu trách nhiệm về kết quả phát triển trên địa bàn.
Từ một cấp chính quyền chủ yếu thực hiện mệnh lệnh hành chính, nhiều xã, phường đang từng bước trở thành những chủ thể kiến tạo phát triển. Và đó có lẽ là thay đổi sâu sắc nhất sau gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
"Thực tiễn một năm vận hành vừa qua đã chứng minh năng lực thực trị và tính chủ động của chính quyền cấp xã khi được giao quyền tự chủ thực chất. Khi không tổ chức đơn vị hành chính cấp huyện, hàng loạt thẩm quyền quản lý vĩ mô đã được chuyển giao thẳng xuống tuyến đầu, tạo sự thông suốt và rút ngắn quy trình hành chính", ông Tình nhận định.
