Chủ hộ kinh doanh dè dặt tham gia BHXH dù mức đóng tối thiểu chỉ 2,34 triệu

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) vừa công bố nghiên cứu mới nhất về “Mở rộng bảo hiểm xã hội đối với hộ kinh doanh ở Việt Nam: Thách thức, lựa chọn chính sách và lộ trình thực hiện”.

Nhóm 25-35 tuổi sẵn sàng tham gia

Báo cáo của ILO cho thấy mức độ tham gia bảo hiểm xã hội của chủ hộ và người lao động trong khu vực này vẫn còn khá thấp (dưới 5%), khiến đại đa số những người này không được bảo vệ trước các rủi ro trong cuộc sống.

Luật Bảo hiểm xã hội năm 2024 có hiệu lực từ tháng 7/2025 đã mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh đã đăng ký. Với quy định này, ILO nhận định có tiềm năng mở rộng bảo vệ tới hàng triệu lao động, đưa Việt Nam tiến gần hơn mục tiêu bao phủ 60% vào năm 2030 theo Nghị quyết 28-NQ/TƯ và thể hiện bước chuyển nhanh hơn hướng tới an sinh xã hội toàn dân.

Tuy nhiên, theo khảo sát của ILO đối với hơn 800 chủ hộ kinh doanh và cơ sở kinh doanh cá thể, nhóm lao động này còn nhiều rào cản dẫn đến việc chưa sẵn sàng tham gia bảo hiểm xã hội.

Song, khi được giải thích rõ về điều kiện tham gia, hơn một nửa số chủ hộ kinh doanh đã đăng ký bày tỏ sẵn sàng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, đặc biệt là phụ nữ và nhóm 25-35 tuổi. Mức độ sẵn sàng này phản ánh các nhu cầu và rủi ro đa dạng mà phụ nữ phải đối mặt trong suốt vòng đời. Điều này cũng cho thấy niềm tin và truyền thông là những đòn bẩy then chốt để tăng việc tuân thủ.

Về mức đóng, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 cho phép chủ hộ kinh doanh đã đăng ký được lựa chọn mức tiền lương làm căn cứ đóng, với mức tối thiểu bằng mức lương cơ sở tham chiếu (hiện mức lương cơ sở là 2,34 triệu đồng/tháng). Áp dụng mức đóng 25% theo quy định, mức đóng tối thiểu hàng tháng tương ứng khoảng 585.000 đồng.

Sử dụng dữ liệu từ Điều tra Lao động việc làm, thu nhập bình quân hàng tháng của chủ hộ kinh doanh ước tính khoảng 14 triệu đồng. Như vậy, mức đóng tối thiểu là tương đối phù hợp với khả năng tài chính của đa số chủ hộ kinh doanh, vì chỉ chiếm khoảng 4,6% thu nhập bình quân hàng tháng của họ.

Lợi nhuận thấp nên còn ngần ngại trong việc đóng bảo hiểm

Xét theo nhóm tuổi, đa số các nhóm đều đánh giá mức đóng tối thiểu là phù hợp, với tỷ lệ đóng chiếm dưới 1-4% doanh thu bình quân hàng tháng. Các hộ kinh doanh cũng báo cáo biên lợi nhuận tương đối tốt, với gần 1/4 số hộ có biên lợi nhuận trên 10% sau khi trừ đi mọi chi phí, bao gồm cả chi phí lao động của chính chủ hộ.

Tuy nhiên, các chủ hộ trẻ hơn (dưới 25 tuổi) có doanh thu và lợi nhuận thấp hơn, khả năng tài chính hạn chế hơn, khiến họ ngần ngại hơn trong việc đóng bảo hiểm xã hội.

Bên cạnh đó, những chủ hộ kinh doanh dưới 45 tuổi, dù có thu nhập cao hơn nhưng thường ưu tiên các chi phí gia đình, dẫn đến ít dư địa để tiết kiệm. Những người kinh doanh trong các lĩnh vực có tính biến động cao như ăn uống, du lịch, dịch vụ còn phải đối mặt với thu nhập mang tính mùa vụ, phải tái đầu tư vào cơ sở vật chất, khiến cho việc duy trì đóng bảo hiểm khó khăn hơn.

Mặc dù đa số người được khảo sát trả lời cho rằng mức đóng tối thiểu là có thể chấp nhận. Tuy nhiên, các chủ hộ kinh doanh mới thành lập và chủ hộ trẻ bày tỏ nhiều lo ngại hơn về tình hình của họ.

Về thu nhập, hộ kinh doanh thường có quy mô nhỏ, thiếu các cấu trúc quản lý chính thức và phải đối mặt với thu nhập biến động, đặc biệt đối với những hộ hoạt động trong các lĩnh vực mang tính mùa vụ như du lịch hoặc dịch vụ nông nghiệp.

ILO khuyến nghị một số phương án chính sách mà Việt Nam có thể xem xét để hỗ trợ việc mở rộng bảo hiểm xã hội bắt buộc tới chủ hộ kinh doanh và người lao động của họ.

Một trong những giải pháp quan trọng là điều chỉnh phương thức đóng góp và tăng cường khả năng chi trả. Bởi hộ kinh doanh thường có thu nhập không ổn định hoặc theo mùa vụ, khiến yêu cầu đóng cố định hàng tháng theo quy định của bảo hiểm xã hội bắt buộc khó khả thi.

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mở ra lựa chọn đóng theo quý và nửa năm, nhưng cần thêm sự linh hoạt và mức đóng phù hợp khả năng chi trả. Một lựa chọn là cho phép đóng trước nhiều năm với mức phí chiết khấu. Điều này giúp người đóng có thể “làm phẳng” nghĩa vụ tài chính theo thời gian, đặc biệt khi thu nhập tăng trong một số giai đoạn.