Cải cách lớn 2026-2027: Đơn vị sự nghiệp công lập sẽ chịu tác động thế nào?

Bệnh viện, trường học, trung tâm văn hóa - thể thao hay các viện nghiên cứu thuộc khu vực đơn vị sự nghiệp công lập đang chuẩn bị bước vào một đợt thay đổi lớn. Các thay đổi này sẽ có 2 hướng: điều chỉnh cơ chế tài chính và yêu cầu sắp xếp, tổ chức lại hệ thống trong giai đoạn 2026-2027.

Trục thay đổi là tăng tự chủ nhưng đi kèm minh bạch chi phí, đổi cách Nhà nước đặt hàng dịch vụ công và thúc đẩy tái cơ cấu những đơn vị hoạt động kém hiệu quả.

Khung tài chính sẽ được làm lại, trọng tâm là giá - phí và đặt hàng

Theo Nghị định 60/2021, cơ chế tự chủ tài chính của ĐVSNCL được hiểu là hệ thống quy định về quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm khi thực hiện danh mục sự nghiệp công; giá, phí và lộ trình tính giá dịch vụ sự nghiệp công; phân loại mức độ tự chủ; tự chủ sử dụng nguồn tài chính; hoạt động liên doanh, liên kết; quản lý, sử dụng tài sản công và các quy định liên quan.

Trong chương trình hành động của Chính phủ triển khai Nghị quyết 79-NQ/TW (Nghị quyết 29/NQ-CP năm 2026), định hướng chuyển từ cơ chế cấp kinh phí trực tiếp cho đơn vị sang cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc đấu thầu dịch vụ sự nghiệp công, gắn ngân sách với chất lượng và kết quả cung cấp dịch vụ.

Văn bản đặt ra yêu cầu phân loại đơn vị theo mức độ tự chủ và tính chất nhiệm vụ; đồng thời xây dựng phương án sáp nhập, hợp nhất hoặc tổ chức lại các đơn vị chưa tự chủ, hoạt động kém hiệu quả.

Một điểm đáng chú ý là định hướng đổi cách chi: từ cấp kinh phí trực tiếp cho ĐVSNCL sang hỗ trợ trực tiếp cho đối tượng chính sách, theo hướng tính đúng, tính đủ chi phí đối với dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu và gắn với cơ chế kiểm soát. Điều này, nếu triển khai đồng bộ, sẽ tác động mạnh đến cách lập dự toán, cấu trúc nguồn thu - chi và cách các đơn vị thiết kế gói dịch vụ/định mức đầu ra.

Song song, Nghị định 111/2025 (sửa Nghị định 60/2021) tiếp tục nhấn mạnh các yếu tố làm căn cứ đặt hàng/đấu thầu dịch vụ sự nghiệp công, như định mức kinh tế - kỹ thuật, định mức chi phí và nguyên tắc xác định giá dịch vụ theo pháp luật về giá.

Tự chủ đi kèm tái cơ cấu

Nếu giai đoạn trước, câu chuyện tự chủ thường được hiểu chủ yếu là tăng nguồn thu, giảm bao cấp, thì trong đợt cải cách này, tự chủ được đặt cùng bộ công cụ tái cơ cấu.

Nghị quyết 29/NQ-CP nêu định hướng chuyển đổi ĐVSNCL trong một số ngành, lĩnh vực phù hợp sang mô hình doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ. 

Một thay đổi đáng chú ý là cách Nhà nước “mua” dịch vụ công. Cùng với việc rà soát danh mục dịch vụ sự nghiệp công sử dụng ngân sách, chương trình hành động yêu cầu xây dựng cơ chế kiểm định, đánh giá độc lập và công khai kết quả chất lượng dịch vụ theo tiêu chuẩn do bộ quản lý ngành ban hành. Điều này đồng nghĩa việc cung cấp dịch vụ sẽ ngày càng gắn với tiêu chuẩn, định mức và kết quả đầu ra, thay vì chỉ dừng ở khâu thanh quyết toán kinh phí như trước.

Tăng tốc sắp xếp, chuyển đổi đơn vị sự nghiệp giai đoạn 2026-2027

Kế hoạch cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2026-2030 ban hành kèm Quyết định 282/QĐ-TTg đặt mục tiêu hoàn thiện thể chế và hoàn thành sắp xếp tổ chức trong giai đoạn 2026-2027.

Trong nhóm nhiệm vụ đổi mới cơ chế quản lý và cơ chế tự chủ của đơn vị sự nghiệp công lập, kế hoạch nêu định hướng chuyển đổi các đơn vị đủ điều kiện sang mô hình doanh nghiệp; đồng thời từng bước chuyển các đơn vị đủ điều kiện sang tự chủ toàn diện về nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, nhân sự và tài chính.

Với các lĩnh vực cung cấp dịch vụ thiết yếu như y tế, giáo dục, các yêu cầu về minh bạch chi phí và lộ trình giá dịch vụ dự kiến sẽ tiếp tục được đẩy mạnh, đi cùng quá trình sắp xếp lại mạng lưới để nâng cao hiệu quả hoạt động.

Đối với những đơn vị có dư địa thị trường như đào tạo, kiểm định hay dịch vụ kỹ thuật, định hướng tăng mức độ tự chủ và chuyển đổi mô hình hoạt động được kỳ vọng sẽ rõ nét hơn trong giai đoạn tới.