Rời "bát cơm sắt": Vì sao người trẻ chọn việc linh hoạt

Người trẻ tìm quyền kiểm soát thời gian

Tại một bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, Zhao Xiaoyu, 25 tuổi, không phải bác sĩ hay y tá mà là "người hộ tống y tế" - hỗ trợ bệnh nhân làm thủ tục khám chữa bệnh. Tốt nghiệp ngành điều dưỡng, cô chọn công việc này vì sự linh hoạt và khả năng tận dụng chuyên môn để giúp người khác.

So với công việc văn phòng cố định, Zhao cho biết điều hấp dẫn nhất là khả năng kiểm soát thời gian. Thông qua một nền tảng kết nối, cô nhận các ca làm việc theo nhu cầu, với thu nhập khoảng 6.000-8.000 nhân dân tệ mỗi tháng.

"Tôi chấp nhận sự không chắc chắn nếu đổi lại là quyền chủ động thời gian", Zhao nói.

Zhao là một phần của làn sóng lao động trẻ chuyển sang các công việc linh hoạt dựa trên nền tảng số. Xu hướng này được thúc đẩy bởi mong muốn thoát khỏi văn hóa làm việc "996" - từ 9h sáng đến 9h tối, 6 ngày mỗi tuần - vốn bị xem là khắc nghiệt.

Tuy nhiên, đi cùng sự tự do là những đánh đổi: thu nhập bấp bênh, ít bảo vệ xã hội và con đường nghề nghiệp thiếu rõ ràng.

Thị trường lao động thay đổi nhanh chóng

Các hình thức việc làm linh hoạt, hay còn gọi là "mô hình việc làm mới", trải rộng từ tài xế công nghệ, streamer, lập trình viên từ xa đến các dịch vụ chuyên biệt như hộ tống y tế.

Theo số liệu chính thức, đến quý III/2025, khoảng 247 triệu người Trung Quốc làm việc theo hình thức này, chiếm khoảng 30% lực lượng lao động, tăng mạnh so với 200 triệu người năm 2021.

Người trẻ chiếm tỷ lệ lớn, đặc biệt nhóm dưới 24 tuổi. Điều này cho thấy sự thay đổi rõ rệt so với mô hình "bát cơm sắt" - công việc ổn định lâu dài trong khu vực nhà nước hoặc doanh nghiệp lớn - từng là lý tưởng nghề nghiệp trong nhiều thập kỷ.

Sự chuyển dịch này diễn ra trong bối cảnh số lượng sinh viên tốt nghiệp đạt mức kỷ lục, khiến cạnh tranh việc làm truyền thống ngày càng gay gắt.

Việc làm linh hoạt hiện được chia thành hai nhóm: công việc tại chỗ như lái xe, giao hàng; và công việc trực tuyến như sáng tạo nội dung, lập trình hay thiết kế.

Một báo cáo năm 2025 cho thấy số tin tuyển dụng liên quan đến việc làm linh hoạt tăng hơn 15%, trong khi số người tìm việc tăng 11%.

Các chuyên gia nhận định, nền tảng số đã kết nối nhu cầu phân tán với người lao động cá nhân, biến những công việc nhỏ lẻ thành nguồn sinh kế khả thi. Đồng thời, doanh nghiệp cũng chuyển từ tuyển dụng cố định sang phân chia công việc theo từng nhiệm vụ.

Tự do đi kèm rủi ro

Li Shuai, 33 tuổi, từng làm việc toàn thời gian trong lĩnh vực quay phim, đã chuyển sang làm freelancer (làm việc tự do) sau khi xây dựng được mạng lưới khách hàng. Hiện anh làm việc theo dự án, với thu nhập biến động theo từng tháng.

"Có tháng rất bận, có tháng lại ít việc. Thu nhập như hình zích zắc", Li nói.

Dù vậy, anh vẫn coi sự linh hoạt là lợi thế lớn: chủ động lịch làm việc, giảm áp lực và tăng giá trị thời gian cá nhân.

Tương tự, một số người trẻ còn biến sở thích thành nguồn thu nhập. Bruce Tang, 24 tuổi, làm "bạn đồng hành du lịch", vừa đi cùng khách vừa hỗ trợ chụp ảnh, lên lịch trình. Công việc mang lại 500-1.000 nhân dân tệ mỗi ngày, đồng thời giúp anh mở rộng trải nghiệm.

Không chỉ vậy, công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) cũng mở ra cơ hội mới. Andrew Liu, 29 tuổi, đã rời công ty internet để làm việc từ xa, phát triển các sản phẩm AI. Thu nhập hiện tại của anh cao hơn đáng kể so với trước, đồng thời có thể tiếp cận thị trường toàn cầu.

Tuy nhiên, phía sau sự hấp dẫn là nhiều bất ổn. Lao động tự do thường không có hợp đồng lao động mà chỉ ký thỏa thuận dịch vụ, đồng nghĩa với việc thiếu các quyền lợi như bảo hiểm, nghỉ phép hay bảo đảm việc làm.

Khảo sát năm 2025 cho thấy gần 80% lao động nền tảng có thu nhập dưới 2.000 nhân dân tệ mỗi tháng - thấp hơn mức thu nhập trung bình.

Ngay cả những người có thu nhập khá hơn như Li cũng phải tự chi trả khoảng 1.800 nhân dân tệ mỗi tháng cho bảo hiểm và quỹ nhà ở - khoản mà trước đây doanh nghiệp đảm nhiệm.

Chính sách bắt đầu thích ứng

Trước những khoảng trống về an sinh, Chính phủ Trung Quốc đã bắt đầu điều chỉnh chính sách.

Một kế hoạch 12 điểm được ban hành gần đây nhằm tăng cường bảo vệ lao động nền tảng, bao gồm trả lương công bằng hơn, cải thiện bảo hiểm xã hội và minh bạch thuật toán phân việc.

Ngoài ra, các rào cản về hộ khẩu đang được dỡ bỏ để người lao động linh hoạt có thể tham gia bảo hiểm tại nơi làm việc. Bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp cũng đang được mở rộng trên toàn quốc.

Các biện pháp khác bao gồm cho phép đóng bảo hiểm theo chu kỳ linh hoạt (tháng, quý hoặc năm) và thiết lập trung tâm hòa giải tranh chấp lao động.

Giới chuyên gia cho rằng những thay đổi này phản ánh thực tế: việc làm linh hoạt không còn là hiện tượng tạm thời mà đang trở thành một phần cấu trúc của thị trường lao động.

Trong dài hạn, xu hướng này có thể buộc hệ thống lao động, an sinh và cả giáo dục phải điều chỉnh để thích ứng.

Với Li Shuai, cuộc sống freelancer vẫn là lựa chọn có chủ đích. “Chỉ khi thu nhập trở nên quá bất ổn, tôi mới nghĩ đến việc quay lại công việc truyền thống,” anh nói.

Theo CNA