Từ vụ 42 cây mai ở Côn Đảo: Rối mù thủ tục xác nhận nguồn gốc cây cảnh

Trước băn khoăn của nhiều nhà vườn trồng hoa, cây cảnh sau vụ việc 42 cây mai vàng ở Côn Đảo, cơ quan chức năng cho rằng, UBND xã vẫn hỗ trợ cấp chứng nhận nguồn gốc cho nhà vườn, tuy nhiên, chưa có quy định cụ thể về vấn đề này.

Chưa có chuẩn chung, nông dân và chính quyền đều lúng túng

Trả lời câu hỏi có cần làm xuất xứ nguồn gốc cho cây cảnh, ông Trần Hữu Nghị - Phó Chủ tịch UBND xã Chợ Lách (tỉnh Vĩnh Long) - cho rằng, ở mỗi góc độ như quản lý nhà nước hay cơ quan thuế, cơ quan lâm nghiệp… sẽ có câu trả lời khác nhau. 

Theo ông Nghị, Chợ Lách là vùng có truyền thống trồng và sản xuất cây cảnh, thế nhưng, nông dân ở đây hầu như không ai thực hiện việc đăng ký nguồn gốc xuất xứ. Thay vào đó, đối với hộ kinh doanh hoặc doanh nghiệp, chủ hộ sẽ thực hiện các thủ tục khác như ký hợp đồng mua bán.

Hợp đồng này dù chỉ là giấy tay, có ký tên giữa hai bên, cũng đã được xem là chứng từ nguồn gốc của lô cây cảnh khi vận chuyển. Ngoài ra, hai bên mua bán cũng sẽ thực hiện khai bảng kê hoặc hóa đơn thuế giá trị gia tăng… nhằm phục vụ cho các thủ tục kinh doanh khác như khai báo thuế.

Ở góc độ quản lý nhà nước, tại Chợ Lách, cơ quan chức năng không yêu cầu nông dân phải thực hiện xác nhận xuất xứ nguồn gốc cho từng lô hàng, cũng không “siết” người dân phải thực hiện các thủ tục này. Tuy nhiên, nông dân nếu có nhu cầu vẫn được hỗ trợ thực hiện. 

“Vấn đề ở chỗ, hiện chưa có bộ thủ tục hành chính về việc cấp chứng nhận xuất xứ nguồn gốc cho cây cảnh. Chợ Lách hằng năm sản xuất vài triệu cây cảnh. Các sản phẩm hạt giống thì trên bao bì đều có thông tin nơi sản xuất, ngày sản xuất… Riêng các sản phẩm cây cảnh thành phẩm thì không có”, ông Nghị nói.

Còn về quy trình cấp chứng nhận xuất xứ nguồn gốc tại Chợ Lách, ông Nghị cho biết, hộ nông dân có nhu cầu sẽ được cán bộ ở thôn/ấp xác nhận về địa chỉ, số lượng, chủng loại cây trồng… Sau đó, sẽ tham mưu cho UBND để tiếp tục ký xác nhận cho nông dân.

“Riêng với Chợ Lách thì mọi chuyện đơn giản hơn, vì là vùng chuyên canh sản xuất cây cảnh và chính quyền các cấp đều nắm rõ hoạt động sản xuất, kinh doanh của nhà vườn. Tuy nhiên, nếu ai cũng đi xác nhận và lô cây trồng nào cũng cần đi xác nhận xuất xứ nguồn gốc thì sẽ tăng thêm thời gian, chi phí sản xuất”, ông Nghị nhận định. 

Hơn nữa, cái khó hiện nay của cơ quan chức năng, theo ông Nghị, là làm sao xác định được nguồn gốc thật của cây cảnh cần chứng nhận nguồn gốc. Ở nhiều trường hợp, rất khó để phân biệt được đâu là cây rừng được đào về trồng và cây trồng trong vườn nhà, ví dụ như với cây sim rừng hay lan rừng…

“Trong trường hợp này, người sở hữu phải chịu trách nhiệm về tính hợp pháp hay nguồn gốc của cây cảnh mà mình đang giữ. Là cây rừng thì khai thác ở đâu, có phải ở những khu rừng được phép khai thác không…”, ông Nghị nhận định. 

Cách nào để người mua tránh rủi ro? 

Ông Lê Hữu Thiện - Phó Giám đốc HTX Hoa mai vàng Bình Lợi (xã Bình Lợi, TPHCM) - cho biết ở một số khu vực như các tỉnh miền núi, người dân khai thác các sản phẩm từ rừng để bán kiếm thêm thu nhập. Điều này có quy định cụ thể trong việc ngăn chặn phá rừng, khai thác rừng bất hợp pháp. 

Tuy nhiên, ở góc độ người mua, rất khó phân biệt được đâu là cây đào từ vườn nhà và là cây khai thác bất hợp pháp nếu không có giấy chứng nhận xuất xứ nguồn gốc.

Đối với mai vàng của bà con nông dân tại Bình Lợi - một vùng trồng mai lớn của TPHCM - hộ nông dân chỉ được cấp chứng nhận xuất xứ nguồn gốc khi đăng ký chỉ dẫn địa lý. Nhưng hầu như không nhiều hộ làm việc này.

Nguyên nhân, theo ông Thiện là những năm gần đây, việc kinh doanh mai vàng gặp nhiều khó khăn, cung vượt cầu nên nông dân cũng không mặn mà với các thủ tục hành chính phức tạp. 

Như tại HTX Hoa mai vàng Bình Lợi, thời điểm trước dịch Covid-19, số lượng bán ra ở mức 19.000-20.000 gốc mai từ 3-5 tuổi. Thế nhưng, những năm gần đây, số lượng bán ra mỗi năm chỉ từ 1.500-2.000 gốc. Khoản lợi nhuận thu về không trang trải được chi phí đầu tư nên HTX này cũng đang phải tính đến chuyện chuyển đổi cơ cấu cây trồng sang các loại khác như quýt hồng, táo, riềng…

Còn theo ông Trần Hữu Nghị - Phó Chủ tịch UBND xã Chợ Lách (tỉnh Vĩnh Long) - việc cấp chứng nhận nguồn gốc cho cây cảnh tương tự việc cấp mã vùng trồng với các loại cây trái xuất khẩu. Tuy nhiên, quy trình cấp mã vùng trồng đã thành quy củ, có hệ thống…, trong khi, việc cấp chứng nhận cho hoa, cây cảnh thì chưa.

Địa phương này cũng từng rơi vào tình trạng “rối tung rối mù” vì những thông tin liên quan đến việc yêu cầu phải có chứng nhận xuất xứ nguồn gốc mới có thể vận chuyển, kinh doanh hoa, cây kiểng. 

Cụ thể, hồi đầu năm nay, nhiều bà con nông dân trồng hoa, cây cảnh tại địa phương này cũng ồ ạt đến UBND xã Chợ Lách (tỉnh Vĩnh Long), yêu cầu xác nhận việc có sản xuất hoa, kiểng để tiêu thu tại các chợ trong dịp tết Nguyên Đán Bính Ngọ năm 2026.

Thế nhưng, qua trao đổi với các ngành chức năng và các cơ quan có liên quan thì trong quá trình vận chuyển ngành chức năng không yêu cầu phải xuất trình loại giấy xác nhận nêu trên và UBND xã Chợ Lách cũng không yêu cầu phải có giấy xác nhận này.

Do đó, UBND xã Chợ Lách đã thông báo đến bà con nhân dân trên địa bàn xã nếu trong quá trình vận chuyển hoa, kiểng từ nơi sản xuất đến nơi tiêu thụ nếu gặp phải vấn đề khi ngành chức năng dừng xe, yêu cầu phải có giấy xác nhận nguồn gốc của địa phương thì liên hệ trực tiếp với số điện thoại của Chủ tịch và Phó Chủ tịch UBND xã để tháo gỡ, giải quyết. 

Về lâu dài, ông Nghị cho rằng, ngành chức năng cũng cần xây dựng bộ thủ tục hành chính cụ thể cho việc chứng nhận nguồn gốc xuất xứ của hoa, cây cảnh. Điều này tạo thuận lợi cho việc quản lý hoạt động sản xuất, kinh doanh cây cảnh. 

Đối với người mua, chuyên gia cũng cho rằng, cần nâng cao ý thức về nguồn gốc của sản phẩm mà mình mua hay sở hữu. Đặc biệt, không cổ súy, ủng hộ các phong trào chơi cây cảnh, sinh vật cảnh có nguồn gốc từ rừng tự nhiên. Qua đó, ngăn chặn tình trạng phá rừng đang rất phức tạp hiện nay.