Virus Hanta đã lây lan ra sao suốt hơn 70 năm qua?

Virus Hanta đã trở thành tâm điểm của dư luận khi xuất hiện một đợt bùng phát trên du thuyền MV Hondius (Hà Lan) vào đầu tháng 4 vừa qua. Tính đến hôm nay đã ghi nhận ít nhất 11 trường hợp nhiễm virus trên du thuyền, khiến 3 người tử vong và một trường hợp nguy kịch.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Hanta là loại virus lây truyền từ động vật sang người, trong đó các loài động vật gặm nhấm là vật chủ chứa virus.

Người nhiễm virus Hanta do tiếp xúc với các loài động vật gặm nhấm như chuột cống và chuột nhắt, đặc biệt là khi tiếp xúc với nước tiểu, phân và nước bọt của các loài động vật này. Hanta cũng có thể lây nhiễm sang người qua vết cắn hoặc vết cào của các loài gặm nhấm mang virus, nhưng điều này rất hiếm khi xảy ra.

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, Hanta không phải là một loại virus duy nhất, mà là một họ virus (tên khoa học Hantaviridae) với khoảng 38 loài. Mỗi loại virus Hanta lại gắn liền với một loài động vật gặm nhấm vật chủ riêng biệt, trong đó có hơn 20 loài virus có khả năng lây nhiễm và gây nguy hiểm cho con người.

Nhóm các virus Hanta được tìm thấy tại khu vực châu Âu và châu Á được gọi là virus Hanta “cựu thế giới”, gây ra bệnh sốt xuất huyết kèm hội chứng thận (HFRS), chủ yếu ảnh hưởng đến thận và mạch máu, với tỷ lệ tử vong từ 1 đến 15%.

Trong khi đó, nhóm virus Hanta tìm thấy ở châu Mỹ được gọi là virus Hanta “tân thế giới”, gây ra Hội chứng phổi do virus Hanta (HCPS), một tình trạng bệnh tiến triển nhanh chóng ảnh hưởng đến phổi và tim, có tỷ lệ tử vong dao động từ 35 đến 50%.

Nguy cơ lây nhiễm và tỷ lệ tử vong cao khiến nhiều người lo ngại virus Hanta có thể bùng phát trở thành một đại dịch. Trên thực tế, virus Hanta không phải là loại virus mới, mà được xác định lây nhiễm sang con người từ những năm 50 của thế kỷ trước.

Các nhà khoa học cho rằng virus Hanta đã tồn tại kể từ khi các loài gặm nhấm xuất hiện, nhưng con người biết rất ít về loại virus này. Cho đến năm 1976, đợt bùng phát dịch bệnh đầu tiên do virus Hanta mới được ghi nhận.

Năm 1951 - Những đợt bùng phát bệnh đầu tiên

Vào năm 1951, các binh sĩ Hàn Quốc thuộc một lực lượng dưới quyền chỉ huy của Liên Hợp Quốc đã bị sốt xuất huyết kèm hội chứng thận. Đến năm 1954, khoảng 3.000 binh sĩ được chẩn đoán mắc bệnh này.

Điểm chung của những binh sĩ bị mắc bệnh là đóng quân dọc theo sông Hantan của Hàn Quốc. Đợt bùng phát dịch bệnh này đã dẫn đến những nghiên cứu bệnh lý sâu sắc và chi tiết đầu tiên về căn bệnh gây ra bởi virus Hanta.

Năm 1976, virus Hanta lần đầu tiên được xác định khi các nhà khoa học phân lập được chủng virus này từ loài chuột đồng gần sông Hantan. Đây cũng là nguồn gốc cho tên gọi của họ virus này.

Năm 1993 - Virus Hanta lần đầu được tìm thấy tại Mỹ

Ban đầu, các nhà khoa học cho rằng virus Hanta chỉ tồn tại ở bán cầu Đông, cho đến năm 1993, các nhà khoa học từ Đại học Johns Hopkins (Mỹ) phát hiện những con chuột sống tại cảng Baltimore (bang Maryland, Mỹ) có mang virus Hanta. Các nhà khoa học cũng tìm thấy virus Hanta trên chuột ở thành phố New York và Philadelphia.

Các nhà khoa học cho rằng virus Hanta xuất hiện tại Mỹ có nguồn gốc từ châu Á, đi theo những con tàu cập cảng nước Mỹ.

Cũng trong năm 1993, ít nhất 15 người đã thiệt mạng tại Vùng Bốn Góc thuộc Tây Nam nước Mỹ, là nơi giao nhau của bốn bang Arizona, Utah, Colorado và New Mexico.

Sau khi nghiên cứu kỹ lưỡng, các nhà khoa học mới nhận ra rằng những người này bị thiệt mạng bởi một chủng virus hoàn toàn mới, có nguồn gốc từ chính châu Mỹ.

“Đó là lần đầu tiên chúng tôi ghi nhận chủng virus Hanta “tân thế giới”, với vật chủ là loài chuột hươu. Đây là loài động vật gặm nhấm có khắp nơi tại Mỹ”, Sabra Klein, giáo sư về vi sinh vật học phân tử và miễn dịch học tại Trường Y tế Công cộng Johns Hopkins Bloomberg, cho biết.

Chủng virus Hanta này được đặt tên Sin Nombre, có nghĩa là “kẻ vô danh” trong tiếng Tây Ban Nha. Các nhà khoa học nhận định chủng virus này có thể đã khiến người dân ở miền Tây nước Mỹ mắc bệnh và tử vong trong nhiều thế kỷ.

Năm 2002 - Argentina có ca bệnh đầu tiên nhiễm virus Andes

Trên thực tế, virus Hanta có khắp trên châu Mỹ, không chỉ riêng tại nước Mỹ.

Vào tháng 4/2002, một người đàn ông Argentina 57 tuổi qua đời và được xác nhận nhiễm virus Hanta. Nguồn lây nhiễm virus được xác định từ tỉnh Chubut (Argentina), phía nam dãy núi Andes.

Tháng 7 cùng năm, một cô bé 8 tuổi cũng sống tại Chubut đã qua đời, với các triệu chứng tương tự như nhiễm virus Hanta, bao gồm sốt, đau đầu, đau cơ, buồn nôn, nôn… 5 trong tổng số 32 người tiếp xúc gần với nạn nhân, bao gồm cả bà nội của cô bé, cũng đã qua đời sau đó không lâu.

Các nhà khoa học sau đó xác định các nạn nhân đều bị nhiễm chung một chủng virus Hanta mới, được đặt tên là virus Andes. Đây là chủng virus duy nhất thuộc họ virus Hanta có khả năng lây nhiễm từ người sang người, không phải từ vật chủ là các loại động vật gặm nhấm.

Trước đó, vào năm 1990, người dân sống tại khu vực Patagonia, phía nam dãy núi Andes, cũng đã bị nhiễm bệnh với những triệu chứng tương tự người nhiễm virus Andes, khiến nhiều người tử vong.

Tuy nhiên, khả năng lây nhiễm từ người sang người của virus Andes là không cao. Theo CDC Hoa Kỳ, trong những đợt bùng phát bệnh do virus Andes, chỉ số lây nhiễm cơ bản của chủng virus này ước tính khoảng 2,12, nghĩa là trung bình một người bệnh có thể lây nhiễm cho hơn 2 người khác.

Virus Andes lây nhiễm khi tiếp xúc gần giữa người với người trong thời gian dài, thông qua giọt bắn đường hô hấp, nước bọt hoặc quan hệ tình dục với người đang mang virus trong thời gian ủ bệnh. Ngoài ra, virus cũng lây nhiễm khi con người chạm tay vào bề mặt có virus và đưa lên mắt, mũi hoặc miệng…

Virus Andes có khả năng gây tử vong với tỷ lệ lên đến 40%, nhưng WHO đánh giá nguy cơ lây nhiễm của chủng virus này ra cộng đồng ở mức thấp vì việc lây nhiễm giữa người với người đòi hỏi sự tiếp xúc rất gần và thời gian dài.

Các nhà khoa học cho biết những chủng virus Hanta tại châu Mỹ có thể gây ra tỷ lệ tử vong cao hơn (từ 35 đến 50%) so với các chủng virus Hanta tại châu Á và châu Âu (chỉ từ 1 đến 15%).

Năm 2012 - Cụm ca bệnh của những người đi cắm trại tại Công viên Quốc gia Yosemite (Mỹ)

Tháng 9/2012, ít nhất 10 người đã bị nhiễm virus Sin Nombre tại một khu cắm trại trong Công viên Quốc gia Yosemite (bang California). 3 người trong số đó đã thiệt mạng.

Trước đó, các nhà khoa học đã phát hiện chuột hươu sống tại Công viên Yosemite có mang virus Hanta. CDC Hoa Kỳ nhận định những người đi cắm trại có thể đã vô tình nhiễm virus Hanta vì tiếp xúc với phân và nước tiểu của chuột hươu, hoặc hít phải virus lơ lửng trong không khí từ phân của chuột hươu.

Chính phủ Hoa Kỳ bắt đầu giám sát tình trạng lây nhiễm virus Hanta từ năm 1993. Theo số liệu thống kê đến năm 2023, sau 30 năm giám sát đã ghi nhận 890 trường hợp nhiễm virus Hanta tại Mỹ, với tỷ lệ tử vong 35%.

Năm 2018 - Bùng phát đợt lây nhiễm từ người sang người tại Argentina

Một trong những cụm ca bệnh lớn nhất trong lịch sử của virus Hanta được ghi nhận tại một ngôi làng ở vùng Patagonia, phía nam Argentina, xảy ra vào cuối năm 2018 và đầu năm 2019.

Đây là nơi sinh sống của 2.000 người. Những người mắc bệnh được xác định nhiễm chủng virus Andes và lây nhiễm từ người sang người.

Chính quyền địa phương đã phải áp dụng biện pháp nghiêm ngặt, truy vết và cách ly những người tiếp xúc gần với bệnh nhân, thực hiện các biện pháp giám sát chặt chẽ để ngăn chặn sự lây lan của virus.

Ít nhất 34 người đã bị nhiễm virus và 11 người thiệt mạng trong đợt bùng phát này.

Năm 2022 - Bùng phát lây nhiễm virus Hanta tại Brazil và Panama

Tháng 9/2022, 22 trường hợp nhiễm virus Hanta được ghi nhận tại Brazil, khiến 10 người thiệt mạng. Nguyên nhân lây nhiễm được xác định từ loài chuột rừng và chuột gạo lùn, được tìm thấy nhiều tại các vùng nông thôn.

Trong thời gian từ tháng 1 đến tháng 9/2022, 29 trường hợp nhiễm virus Hanta cũng được ghi nhận tại tỉnh Los Santos (Panama). Tuy nhiên, không có trường hợp tử vong nào xảy ra trong đợt lây nhiễm virus này.

Tháng 4/2026 - Virus Hanta bùng phát trên du thuyền

Đầu tháng 4/2026, một nam du khách 70 tuổi người Hà Lan trên du thuyền MV Hondius (lịch trình từ Argentina đến Tây Ban Nha) bắt đầu sốt, đau đầu và tiêu chảy nhẹ. Người này tử vong chỉ 5 ngày sau khi khởi phát các triệu chứng đầu tiên.

Xét nghiệm mẫu bệnh phẩm xác định nạn nhân nhiễm virus Andes.

Tính đến hiện tại đã ghi nhận 11 trường hợp nhiễm virus, khiến 3 người tử vong và một trường hợp đang trong tình trạng nguy kịch.

Các nhà chức trách nghi ngờ nguồn gốc ban đầu là phơi nhiễm từ loài gặm nhấm tại Argentina trước khi lên tàu, sau đó xảy ra lây lan hạn chế từ người sang người trên du thuyền.

Hiện tại, hành khách và thủy thủ đoàn đang được cách ly, theo dõi chặt chẽ tại nhiều quốc gia. Dù vậy, WHO đánh giá nguy cơ lây lan virus ra cộng đồng là thấp.

***

Những thống kê kể trên cho thấy Hanta là loại virus nguy hiểm, có thể khiến người nhiễm thiệt mạng. Tuy nhiên, loại virus này không dễ lây lan và khó có khả năng gây ra đại dịch quy mô lớn trên toàn cầu như SARS-CoV-2 trước đây.

Dù vậy, các chuyên gia vẫn cảnh báo mọi người tuyệt đối không chủ quan, lơ là cảnh giác và cần phải tuân thủ các biện pháp phòng chống dịch bệnh của cơ quan chức năng.