Vì sao dầu mỏ được ví như “huyết mạch năng lượng” của thế giới?

Dầu mỏ từ lâu được xem là một trong những nguồn tài nguyên quan trọng của nền công nghiệp toàn cầu. Nhiều lĩnh vực như giao thông vận tải, sản xuất và công nghiệp hóa chất đến nay vẫn gần như hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn năng lượng này.

Dầu mỏ: “hệ tuần hoàn năng lượng” của thế giới

Theo các chuyên gia năng lượng, vai trò của dầu mỏ đối với thế giới có thể được ví như "hệ tuần hoàn trong cơ thể người". Nguồn năng lượng này giúp duy trì hoạt động trên quy mô toàn cầu, kết nối hàng loạt ngành công nghiệp.

Theo dữ liệu của Hiệp hội Hạt nhân Thế giới (WNA) trong báo cáo Heat values of various fuels, các nhiên liệu phổ biến từ dầu mỏ như xăng và diesel có mật độ năng lượng vào khoảng 42-46 megajoule (MJ) trên mỗi kilogram. 

Mức năng lượng này cao hơn đáng kể so với nhiều dạng nhiên liệu truyền thống như sinh khối (khoảng 15–20MJ/kg) hoặc than đá (24–30MJ/kg). Nhờ đó, các phương tiện vận tải có thể di chuyển quãng đường dài mà không cần mang theo khối lượng nhiên liệu quá lớn, giúp máy bay, tàu biển hay xe tải đường dài tăng hiệu suất vận hành.

Nhờ đặc tính này, hàng hóa có thể được vận chuyển liên tục giữa các châu lục, cho phép nguyên liệu và linh kiện di chuyển qua nhiều quốc gia trong chuỗi sản xuất trước khi trở thành sản phẩm hoàn chỉnh.

Dữ liệu của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho biết, khoảng 91% năng lượng tiêu thụ trong ngành giao thông toàn cầu đến từ các sản phẩm dầu mỏ. 

Đặc biệt, trong ngành hàng không và vận tải biển, các phương tiện vẫn phụ thuộc chủ yếu vào diesel và dầu nhiên liệu nặng có nguồn gốc từ dầu mỏ.

Ngoài ra, các sản phẩm từ dầu mỏ là nguồn nguyên liệu chính để sản xuất nhiều hợp chất hóa học cơ bản như ethylene và propylene theo báo cáo The Future of Petrochemicals của IEA.

Những hợp chất này là nền tảng để sản xuất hàng loạt vật liệu bao gồm nhựa, polymer, sợi tổng hợp như nylon và polyester, cao su tổng hợp, dung môi công nghiệp cũng như nhiều loại vật liệu kỹ thuật.

Trên thực tế, nhu cầu tiêu thụ dầu toàn cầu hiện khoảng 100 triệu thùng mỗi ngày, cho thấy hệ thống năng lượng toàn cầu vẫn vận hành chủ yếu dựa trên dầu mỏ.

"Huyết mạch năng lượng" quan trọng

Do tầm quan trọng đặc biệt của dầu mỏ đối với nền kinh tế thế giới, các tuyến vận chuyển dầu quốc tế thường được ví như những “huyết mạch năng lượng” của hệ thống kinh tế toàn cầu.

Một trong những tuyến vận tải quan trọng nhất là eo biển Hormuz, nằm giữa Iran và Oman, kết nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và Biển Ả Rập.

Eo biển này rộng 33 km ở điểm hẹp nhất, với các luồng hàng hải chỉ rộng 3 km theo mỗi hướng, khiến nơi đây thành điểm nghẽn quan trọng đối với việc vận chuyển dầu từ Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) đến khách hàng ở châu Á. 

Đây là liên minh gồm nhiều quốc gia sản xuất dầu lớn như Ả Rập Xê Út, Iran, Iraq, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất và Venezuela, đóng vai trò quan trọng trong việc điều phối nguồn cung dầu trên thị trường toàn cầu.

Theo dữ liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Hoa Kỳ (EIA), khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu được vận chuyển qua eo biển này mỗi ngày. 

Theo The Guardian, Tehran (thủ đô của Iran) đã nhiều lần cảnh báo rằng họ có thể đóng cửa eo biển để trả đũa bất kỳ hành động gây hấn quân sự nào, nhưng họ chưa từng tiến hành phong tỏa kéo dài tuyến đường thương mại này.

Mới đây, xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran khiến khu vực eo biển Hormuz xảy ra nhiều diễn biến căng thẳng, cho thấy mức độ nhạy cảm của các nút thắt năng lượng trên bản đồ hàng hải thế giới.

Theo các nhà quan sát thị trường năng lượng, ngay cả kịch bản xung đột quân sự quy mô hạn chế cũng có thể khiến giá dầu toàn cầu tăng khoảng 10 USD/thùng và có khả năng vượt ngưỡng 100 USD/thùng nếu gián đoạn kéo dài.

Một tuyến vận tải chiến lược khác là eo biển Malacca, tuyến hàng hải nối liền Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương, được xem là con đường biển ngắn nhất vận chuyển dầu từ Trung Đông đến các thị trường năng lượng lớn ở châu Á.

Theo IEA, trong nửa đầu năm 2025 có khoảng 23,2 triệu thùng dầu mỗi ngày được vận chuyển qua eo biển này. Lượng dầu này tương đương khoảng 22% nhu cầu tiêu thụ dầu toàn cầu và gần 29% tổng thương mại dầu vận chuyển bằng đường biển, khiến Malacca trở thành một trong những điểm nghẽn vận chuyển dầu mỏ lớn nhất thế giới.

Trong tổng khối lượng này, hơn 70% là dầu thô, phần còn lại là các sản phẩm dầu mỏ đã qua tinh chế.

Phần lớn lượng dầu đi qua eo biển này được vận chuyển từ Trung Đông đến Đông Á, phục vụ các nền kinh tế tiêu thụ năng lượng lớn trong khu vực. Riêng Trung Quốc chiếm khoảng 48% lượng dầu nhập khẩu qua tuyến đường này trong nửa đầu năm 2025.

Ngoài ra, mạng lưới vận chuyển dầu mỏ toàn cầu còn phụ thuộc vào nhiều "điểm nghẽn năng lượng" quan trọng như eo biển Bab al-Mandeb nối Biển Đỏ với Vịnh Aden, cùng với kênh đào Suez của Ai Cập, tạo thành tuyến vận tải chiến lược giúp dầu từ Trung Đông di chuyển nhanh chóng sang châu Âu và khu vực Địa Trung Hải.

Ở châu Âu, các eo biển Đan Mạch và các eo biển Thổ Nhĩ Kỳ (Bosphorus và Dardanelles) đóng vai trò cửa ngõ đưa dầu từ Nga và khu vực biển Caspi ra thị trường quốc tế. Đồng thời, kênh đào Panama kết nối Đại Tây Dương và Thái Bình Dương, góp phần duy trì dòng chảy thương mại và năng lượng giữa các khu vực kinh tế lớn trên thế giới.

Năng lượng tái tạo có thể thay thế dầu mỏ trong tương lai?

Dù dầu mỏ đóng vai trò quan trọng trong hệ thống năng lượng toàn cầu, nhiều nghiên cứu cho rằng các công nghệ năng lượng sạch có thể thay thế một phần đáng kể nhu cầu dầu trong tương lai.

Theo báo cáo Renewables 2025 của IEA, việc sử dụng năng lượng tái tạo trong lĩnh vực giao thông dự kiến sẽ tăng khoảng 50% vào năm 2030, nhờ sự mở rộng của xe điện, nhiên liệu sinh học và các loại nhiên liệu tổng hợp phát thải thấp.

Trong đó, điện tái tạo sử dụng cho xe điện chiếm khoảng 45% mức tăng trưởng, đặc biệt tại các thị trường lớn như Trung Quốc và châu Âu.

Theo các dự báo của IEA, sự mở rộng nhanh của xe điện có thể thay thế một phần đáng kể nhu cầu xăng trong giao thông đường bộ, vốn là lĩnh vực tiêu thụ dầu lớn nhất hiện nay. Ngoài ra, nhiên liệu sinh học như ethanol và biodiesel cũng đang được sử dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia nhằm giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ trong vận tải.

Các lĩnh vực khó thay thế nhiên liệu hóa thạch như hàng không và vận tải biển cũng đang thử nghiệm các giải pháp năng lượng mới.

Theo các nghiên cứu về lộ trình đạt phát thải ròng bằng 0, nhiên liệu sinh học bền vững, hydrogen và các loại nhiên liệu tổng hợp có thể cung cấp phần lớn năng lượng cho các ngành này trong dài hạn.

Tỷ lệ các nhiên liệu phát thải thấp trong hàng không và vận tải biển có thể tăng mạnh từ mức dưới 1% hiện nay lên tới khoảng 80% vào năm 2050 trong các kịch bản chuyển dịch năng lượng sâu rộng.

Ngoài hydrogen và nhiên liệu sinh học, nhiều nhà khoa học cũng đang nghiên cứu các loại nhiên liệu tổng hợp được sản xuất từ điện tái tạo, thường được gọi là e-fuels hoặc Power-to-X fuels.

Các loại nhiên liệu này có thể được tạo ra bằng cách sử dụng điện từ gió hoặc mặt trời để sản xuất hydrogen, sau đó kết hợp với carbon dioxide để tạo thành nhiên liệu lỏng có đặc tính tương tự xăng hoặc dầu diesel.

Công nghệ này được xem là một hướng đi tiềm năng nhằm thay thế nhiên liệu hóa thạch trong các ngành khó điện khí hóa.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng quá trình thay thế hoàn toàn dầu mỏ sẽ diễn ra trong thời gian dài. 

Vì vậy, trong nhiều kịch bản năng lượng của các tổ chức quốc tế, dầu mỏ vẫn tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong hệ thống năng lượng toàn cầu trong nhiều thập kỷ tới. Tuy nhiên, sự mở rộng nhanh của năng lượng tái tạo, xe điện và các loại nhiên liệu phát thải thấp được kỳ vọng sẽ từng bước làm giảm vai trò của dầu mỏ trong nhiều lĩnh vực của nền kinh tế thế giới.