(Dân trí) - Thiếu tướng, GS.TSKH Nguyễn Huy Phan được biết đến như người nghệ sĩ với đôi bàn tay vàng phẫu thuật tạo hình và vi phẫu, có công đầu trong việc sáng lập chuyên ngành đặc biệt này ở Việt Nam.
Nhiệm vụ tuyệt mật của vị tướng quân y gỡ thế khó ngoại giao bằng khoa học (Video: Nguyễn Quỳnh Anh).
Những kỷ vật, thông tin về Thiếu tướng, GS.TSKH Nguyễn Huy Phan, nguyên Phó Giám đốc Viện Quân y 108 (nay là Bệnh viện Trung ương Quân đội 108) được lưu giữ tại Bảo tàng Di sản Các nhà khoa học Việt Nam khắc họa phần nào một thầy thuốc mang quân hàm đã cống hiến trọn đời cho chuyên ngành phẫu thuật tạo hình ở Việt Nam.
Ông đồng thời cũng là nhà ngoại giao xuất sắc, góp phần thúc đẩy tiến trình bình thường hóa quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ vào những năm 90 của thế kỷ trước.
Theo Liên hiệp các hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, GS Nguyễn Huy Phan sinh năm 1928 tại làng Dương Xá, Hà Nội. Nuôi mơ ước trở thành bác sĩ ngoại khoa từ thuở thiếu thời, năm 1945, chàng thanh niên Phan khi ấy đã thi đỗ vào Trường Đại học Y Dược khoa.
Cuối năm 1946, kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Nguyễn Huy Phan tham gia lực lượng Tự vệ thành kiêm nhiệm vụ cấp cứu. Một năm sau, ông lên Chiêm Hóa (Tuyên Quang) vào học Trường Đại học Y Dược khoa kháng chiến do GS Hồ Đắc Di làm hiệu trưởng.
Giữa hoàn cảnh ngặt nghèo, thiếu thốn nơi núi rừng Việt Bắc, GS Nguyễn Huy Phan đã thực hiện những ca mổ đầu tiên của mình. Ông được chính người thầy là GS Tôn Thất Tùng cầm tay chỉ việc, hướng dẫn cách cầm dao mổ và từng thao tác phẫu thuật, chăm sóc, điều trị cho những thương bệnh binh trên chiến trường.
Khi học xong năm thứ 4, do điều kiện chiến tranh nên chưa đủ điều kiện tổ chức thi bác sĩ, năm 1951, ông nhận tấm bằng y sĩ cao cấp, tiếp tục sự nghiệp cứu người ở các mặt trận phía Bắc và chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.
Sau năm 1954, ông thi đỗ bác sĩ tại Đại học Y Hà Nội, được trường giữ lại làm giảng viên Bộ môn Giải phẫu.
Mùa thu năm 1955, bác sĩ Phan được cử đi làm nghiên cứu sinh tại Liên Xô (cũ) với đề tài tâm huyết “Phẫu thuật tạo hình vùng cổ mặt”.
Sau bốn năm miệt mài học tập, nghiên cứu tại Viện Chấn thương - Chỉnh hình và viện Phẫu thuật thẩm mỹ Trung ương Moskva, ông thành công bảo vệ luận án “Điều trị phẫu thuật các khối u máu vùng hàm mặt” - công trình đã giúp ông trở thành Phó tiến sĩ (tương đương Tiến sĩ ngày nay) y học đầu tiên của Việt Nam.
Sau khi trở về Việt Nam, ông đảm nhận chức vụ Trưởng khoa Phẫu thuật Tạo hình Viện Quân y 108. Liên tiếp trong các năm sau đó, ông lần lượt bảo vệ luận án tiến sĩ y khoa, được phong học hàm Phó Giáo sư (1980), Giáo sư (1984), Thiếu tướng Quân đội nhân dân Việt Nam và Thầy thuốc nhân dân (1988).
Năm 1991, GS Nguyễn Huy Phan là người thành lập, giữ vai trò trưởng Bộ môn Phẫu thuật tạo hình đầu tiên trường Đại học Y Hà Nội.
Những năm chứng kiến thương binh đau đớn về cả thể xác lẫn tinh thần, bị huỷ hoại dung nhan, các bộ phận trên cơ thể bị biến dạng vì bom đạn, GS Nguyễn Huy Phan đau đáu mong mỏi việc hàn gắn vết thương chiến tranh, bằng cách tạo hình lại các bộ phận trên cơ thể người.
Năm 1983, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại Liên Xô (cũ) với đề tài: Tạo hình phức hợp trong điều trị các dị chứng vết thương hoả khí lớn vùng hàm mặt, minh chứng cho mong ước được hàn gắn vết thương chiến tranh bằng y đức của mình.
Khói lửa chiến tranh đã khiến nhiều người lính chịu một loại thương tích nghiêm trọng: đứt dương vật. Thấu hiểu nỗi đau thể xác và ám ảnh tâm lý những thương binh phải gánh chịu, ông càng quyết tâm nghiên cứu, tìm ra cách để mang lại mùa xuân hạnh phúc cho những người trở về từ chiến trường.
Năm 1969, GS Phan gặp người lính trẻ mới 23 tuổi bị mất dương vật do mảnh tên lửa tiện đứt. Quyết tâm tái tạo lại bộ phận đã mất cho anh, GS Phan đã thực hiện ca mổ tạo hình dương vật đầu tiên ở Việt Nam, trải qua 6 lần phẫu thuật trong 7 tháng, sử dụng vạt da - bụng kết hợp với ghép sụn và nối kỹ niệu đạo.
Kỳ tích trong nền y học Việt Nam đã xảy ra: bệnh nhân sau đó không chỉ được tái tạo lại dương vật mà còn hồi phục chức năng sinh lý. Sau này khi anh xuất viện, anh lấy vợ và có 3 người con sinh ra khỏe mạnh, mở ra hy vọng cho những chiến sĩ không may chịu chung số phận.
Tính đến năm 1979, GS Phan cùng học trò đã thực hiện thành công 25 ca tái tạo dương vật quy mô tương tự, mang lại niềm hạnh phúc cho bệnh nhân, khẳng định trình độ chuyên môn chuyên ngành tạo hình ở Việt Nam.
Ngoài ra, ông còn tiên phong nối lại các bộ phận bị đứt lìa bằng kỹ thuật mổ vi phẫu - kỹ thuật phẫu thuật dùng kính hiển vi chuyên dụng để nối lại những mạch máu và dây thần kinh có đường kính chỉ khoảng 1mm.
Kỹ thuật vi phẫu thuật ra đời vào những năm 1930, đến năm 1970 đã trở thành một kỹ thuật ngoại khoa phức tạp nhưng hiệu quả bậc nhất trong việc nối lại các bộ phận của cơ thể bị tách rời. Dụng cụ đặc biệt gồm kính hiển vi phẫu thuật, kim chỉ siêu nhỏ, bộ dụng cụ vi phẫu như kẹp vi mô, dao vi mô, đèn đốt lưỡng cực…
Tuy nhiên, điều kiện làm vi phẫu thuật thời ấy ở Việt Nam còn nhiều khó khăn, thiếu thốn nhiều dụng cụ, thiết bị chuyên dụng.
Không nản chí, ông và các cộng sự đã thành lập phòng thí nghiệm vi phẫu đầu tiên, tận dụng kính hiển vi để mổ ở miền Nam gửi ra và kim chỉ siêu nhỏ tự chế, sưu tầm các vật tư khác để tập nối các động mạch, tĩnh mạch trên chuột thí nghiệm trước khi áp dụng lâm sàng.
Hiện Bảo tàng Di sản các nhà khoa học Việt Nam vẫn đang lưu giữ hàng trăm bản chép tay bằng nhiều ngôn ngữ mà GS Nguyễn Huy Phan đã miệt mài nghiên cứu, tự học về chuyên ngành phẫu thuật tạo hình - vi phẫu này.
Năm 1981, ca phẫu thuật sử dụng kỹ thuật vi phẫu nối một ngón tay đứt lìa khỏi bàn tay do bác sĩ Nguyễn Huy Phan thực hiện tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 đã được tiến hành thành công. Năm 1991, ông thực hiện thành công ca tạo hình dương vật đầu tiên bằng kỹ thuật vi phẫu mạch máu - thần kinh một thì.
Từ đó đến năm 1995, ông cùng cộng sự thực hiện thêm 9 ca tạo hình dương vật khác theo kỹ thuật này, cho thấy tỷ lệ thành công cao và được giới chuyên môn quốc tế theo dõi đánh giá cao.
Các kỹ thuật phẫu thuật vi phẫu được ông học hỏi, nghiên cứu từ kinh nghiệm của Liên Xô, Mỹ, Pháp… đã giúp ngành phẫu thuật thẩm mỹ và tạo hình, vi phẫu Việt Nam phát triển vượt bậc sau năm 1990.
Bàn tay ông đã mang lại mùa xuân hạnh phúc cho lứa đôi, hàn gắn những vết thương chiến tranh cho cả thương bệnh binh và dân thường.
Trích dẫn lời của GS.TS Hoàng Minh, Nguyên Chủ nhiệm khoa Cấp cứu, Bệnh viện Phổi Trung ương trong cuốn sách Nguyễn Huy Phan - Cuộc đời và sự nghiệp: “Tạo hóa chỉ tạo ra con người, tạo hoá không tái tạo con người. Tái tạo con người là công việc của các nhà khoa học. Nguyễn Huy Phan là một trong các nhà khoa học ấy”.
Quay về quá khứ khi quan hệ Việt - Mỹ còn nhiều căng thẳng sau chiến tranh, GS Nguyễn Huy Phan nhận một nhiệm vụ tuyệt mật từ Đại tướng Lê Đức Anh: phá bỏ thế bao vây, cấm vận, tìm cách bình thường hóa quan hệ ngoại giao thông qua con đường khoa học - kỹ thuật.
GS Nguyễn Huy Phan lúc này có nhiều công trình nghiên cứu y học trình bày tại các hội thảo quốc tế, được các nhà khoa học Mỹ đánh giá cao và có lời mời ông qua Mỹ.
Ông giữ chức Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam - Hoa Kỳ giai đoạn 1992-1996, thực hiện các chuyến công tác song phương, thiết lập các mối quan hệ khoa học giữa y học trong nước và các viện nghiên cứu Mỹ.
Sự trao đổi giữa các bác sĩ Việt Nam và Hoa Kỳ vừa phục vụ việc chữa bệnh, vừa nâng cao các kiến thức chuyên môn, kỹ thuật hiện đại từ nước bạn, thể hiện tinh thần y đức và khả năng ngoại giao của GS Nguyễn Huy Phan.
Nhờ vào những nỗ lực từ phía GS Nguyễn Huy Phan, Mỹ đã cử một đoàn bác sĩ sang phẫu thuật miễn phí cho những trẻ em bị khuyết tật sứt môi hở hàm ếch tại Việt Nam thông qua các chương trình Phẫu thuật nụ cười.
Đó là những bước đầu quan trọng trong việc bình thường hóa mối quan hệ ngoại giao còn nhiều khúc mắc trên tinh thần hỗ trợ, học hỏi y học và các chương trình nhân đạo.
