Khoa học về giấc ngủ: hiện tại và tương lai

Dân trí Giấc ngủ chiếm một phần ba đời người. Những rối loạn về giấc ngủ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống ban ngày và đến sức khỏe của dân tình và từ đó, cả cuộc sống kinh tế xã hội của toàn quốc gia.

Khoa học về giấc ngủ mới thực sự phát triển từ gần bốn mươi năm nay nhưng phát triển với những bước khổng lồ mặc dù vẫn chưa trả lời đủ cho nhu cầu của dân chúng, ngay cả ở những nước Âu Mỹ.

Trái với những "công thức hay lời khuyên" ta thường thấy hay nghe, một người bình thường không phải áp dụng một phương thức nào hết để ngủ ngon. Ngủ là một sinh hoạt được dự trù sẳn trong não, một sinh hoạt bẩm sinh: nhân loại làm việc ban ngày và nghỉ ngơi khi trời tối. Chúng ta có hormone melatonine mà cơ thể ta tự chế, lo cho việc đó. Cũng không nên chú trọng đến độ dài của giấc ngủ. Có người cần 5 giờ mỗi đêm, có người cần 8 giờ. Chỉ phải bắt đầu lo khi cần hơn 8 giờ mỗi đêm và chỉ phải cẩn thận lo cho trẻ ngủ đủ giờ.

Vệ sinh thường thức cho một cuộc sống tốt (ăn uống điều hòa, sinh hoạt thể thao, tránh hút thuốc và chất kích thích, liên hệ gia đình và xã hội hài hòa...) đủ cho một giấc ngủ tốt.

Thế nhưng nếu ban ngày ta không thể làm việc được, thấy uể oải, mệt mỏi, buồn ngủ hay ngủ gật... thì phải bắt đầu để ý đến cách sinh hoạt, chỉnh lại và nếu cần thì xem giấc ngủ có vấn đề hay không.

Sơ lược cấu trúc của giấc ngủ

Giấc ngủ không phải là một "dòng sông bình lặng", trong đó người ngủ ngừng hết mọi hoạt động. Trong khi ta ngủ, bộ máy cơ thể vẫn tiếp tục, mà hoạt động một cách khác. Nhờ đồ thị giấc ngủ đo sinh hoạt thần kinh, sinh hoạt tim, nhịp thở, cử động của mí mắt, sinh hoạt của cơ bắp... mà ta phân biệt được 4 trạng thái hay giai đoạn của giấc ngủ - từ chập chờn tới ngủ sâu và sau đó ngủ mơ.

Các trạng thái ngủ lại cấu trúc với nhau theo một tuần hoàn nhất định: ngủ nông, ngủ sâu, ngủ mơ và như thế lần lượt khoảng 5, 6 chu kỳ mỗi đêm, mỗi chu kỳ dài khoảng 90-100 phút.

Tới bây giờ, các nhà khoa học tin rằng ngủ sâu (khoảng 25% thời gian ngủ, nhất là lúc đầu mỗi đêm) là để tái tạo sức lực còn ngủ mơ (khoảng 20% thời gian ngủ, nhất là vào lúc gần sáng) là để tổ chức trí nhớ và giúp hài hòa những sinh hoạt tâm lý.

Nhưng cấu trúc của giấc ngủ thay đổi tùy theo cá nhân, tuổi tác, môi trường văn hóa xã hội...

Quan sát giấc ngủ là phải qua một hệ thống các điện cực (électrodes) gắn trên đầu và mình người ngủ và nối liền với các máy ghi. Sau đó bác sĩ chuyên khoa "đọc" các đồ thị này và từ đó chẩn bệnh.

Những thành quả đã đạt được:

Những thiết bị đo đồ thị mất ngủ.

Những thiết bị đo đồ thị mất ngủ.

Luminette, trị bệnh khó ngủ bằng ánh sáng.

Luminette, trị bệnh khó ngủ bằng ánh sáng.

Từ những bước khởi đầu, ở thời điểm những năm 1960, khoa học về giấc ngủ đã khám phá ra hơn 80 bệnh. Ngủ nhiều, ngừng thở lúc ngủ, mộng du, ngủ rũ, cử động lộn xộn trong lúc ngủ, tê liệt lúc ngủ, khó khăn về giờ giấc... và dĩ nhiên, mất ngủ hay khó ngủ. Đó là chưa nói tới các bệnh mà một số triệu chứng vài khi chỉ phát hiện trong giấc ngủ - một số bệnh nhân động kinh là một trường hợp điển hình.

Một số bệnh nhân khác : Parkinson, tự kỷ, sclérose en plaque... cũng có vấn đề về giấc ngủ mà ta phải chữa song song.

Ngừng thở trong đêm làm cho người ngủ không thể đạt tới độ sâu của giấc ngủ, làm họ mệt mỏi và ngủ gật suốt ngày, từ đó khó làm việc hay học hành, gây nhiều tai nạn nghề nghiệp và tai nạn lưu thông và xa hơn, gây những chứng bệnh về tim...

Ngủ rũ, thông thường xuất hiện lúc trẻ, làm trẻ không học được và ảnh hưởng tới cả tương lai chúng nếu không trị đúng và đúng lúc.

Mộng du không làm các nhà khoa học lo lắng thái quá vì nhiều trường hợp mộng du tự biến mất khi trưởng thành. Cái cần là phải chẩn ra bệnh và chú ý phòng ngừa tai nạn lúc người bệnh đi "du" lúc ngủ.

Chứng mất ngủ mà rất nhiều người than - tới 30% dân số ở các nước phát triển - bệnh này làm mất giá trị sống nhưng theo một số chuyên gia bệnh này không "nguy hiểm", có thể trị được bằng nhiều phương thức, chứ việc dùng thuốc ngủ không phải là cách điều trị duy nhất.

Hiện y khoa về giấc ngủ nắm vững và chữa trị được đại đa số 80 bệnh đã "khám phá".

Với thời gian, tiến bộ lớn nhất của khoa này là khả năng phân tích tự động đồ thị giấc ngủ.

Lúc khởi thủy tới đầu những năm 1990, đồ thị giấc ngủ mỗi đêm là hơn 500 trang giấy (mỗi trang là đồ thị của 30 giây giấc ngủ) mà chuyên viên phải đọc, như bác sĩ tim mạch phải đọc điện đồ tim, để có thể chẩn bệnh. Nhờ tiến bộ của tin học, những phần mềm lập ra với sự cộng tác của những giáo sư lớn trong ngành, hiện đồ thị giấc ngủ được ghi và phân tích bằng máy. Bác sĩ chỉ cần kiểm soát và kết luận dựa trên những dữ kiện lâm sàng khác của bệnh nhân.

Tiến bộ thứ nhì: trị bệnh khó ngủ bằng ánh sáng, trong đó có kính Luminette sáng chế ở Liège, cho những người có thời dụng biểu của giấc ngủ khác với thời dụng biểu thời tiết; cho bệnh trầm cảm mùa thu khi ánh sáng mặt trời đột ngột giảm mạnh lúc thay mùa hay để có thể mau thích hợp với múi giờ khác lúc đi du lịch...

Tiến bộ thứ ba: cấu trúc xương hàm và chứng ngừng thở lúc ngủ - một tiến bộ đồng hành giữa y khoa và nha khoa. Liège đã tiên phong trong tiến bộ này và đang tiên phong trong việc chỉnh nha khoa nơi trẻ em để ngừa ngừng thở sau này cho chúng.

Đồng thời, bốn mươi năm qua là bốn mươi năm gầy dựng một khoa học mới, đào tạo chuyên viên, phổ cập kiến thức cho quần chúng.

Đào tạo chuyên viên rất quan trọng. Ồ ạt, hơn 80 bệnh về giấc ngủ được khám phá, số bệnh nhân đông mà chuyên viên thì phải đi từ số không, các bác sĩ được đào tạo ngày xưa hoàn toàn mù tịt về những kiến thức này... Hiện số cung về chuyên viên giấc ngủ ở Bỉ vẫn chưa đủ và thời gian bệnh nhân phải chờ đợi để được khám có khi đến 6-12 tháng.

Phổ cập kiến thức cho quần chúng không kém phần quan trọng: trước đó, vì thiếu thông tin, nhiều bệnh nhân ngủ ngáy và ngừng thở lúc ngủ không đi khám và chịu đựng như thế nhiều năm dài, đưa đến các bệnh khác, gây tai nạn, giảm tuổi thọ...

Thông tin đến quần chúng còn có vai trò xã hội: giúp những người có liên hệ với bệnh nhân cư xữ thích ứng hơn - trường hợp chứng ngủ rũ và các em đang đi học ở THCS chẳng hạn, các giáo viên Tiểu học cần thông tin để hiểu và nâng đỡ các em.

Khoa học về giấc ngủ, cũng như nhiều chuyên khoa khác trong ngành Y, là một khoa học cần sự hợp tác của các ngành khác tâm lý, xã hội, kinh tế, dịch tễ, di truyền học... Bốn mươi năm rồi là bốn mươi năm tiến bộ cho các ngành hỗ tương ấy về vấn đề giấc ngủ.

Về mặt địa lý toàn cầu phải kể đến sự bùng nổ - hơn cả phát triển, một sự bùng nổ thực sự - của khoa giấc ngủ ở Nhật bản trong những năm 1990 và ở Trung Hoa và Hàn quốc từ những năm 2000. Họ đã gửi chuyên viên sang các trung tâm giấc ngủ lớn, nhất là ở Mỹ, Pháp, Israel hay Ý (hay bắc "cầu vàng" để mời các chuyên viên này về nước họ gầy dựng khoa giấc ngủ) và hiện có thể nói là họ có khả năng không kém các chuyên viên Âu Mỹ (dù mạng lưới điều trị cho dân các xứ này còn thưa).

Viễn ảnh tương lai

Tương lai và đường hướng phát triển của khoa học về giấc ngủ được hướng dẫn bởi nhu cầu. Trong những hội nghị khoa học gần đây, ba nhu cầu quan trọng nhất được đề ra là:

- làm sao để người ngừng thở lúc ngủ tiếp tục trung thành theo phương thức trị bệnh bằng máy trợ thở dưới áp suất cao

- làm sao để chẩn đoán mau nhất và đúng nhất các bệnh về giấc ngủ để giảm bớt thời gian đợi của các bệnh nhân tại các trung tâm chuyên khoa

- làm sao áp dụng hữu hiệu nhất những tiềm năng khoa học máy móc và công nghệ thông tin để phát triển tốt nhất khoa giấc ngủ và để săn sóc tốt hơn các bệnh nhân

Viễn ảnh thiết thực nhất hiện thời là

. Hoàn thiện những bảng thang câu hỏi về sinh hoạt, thời dụng biểu mỗi ngày, trạng thái chủ quan về độ khỏe khoắn, độ buồn ngủ để bệnh nhân - và cả người không bệnh - có thể tự kiểm tra trường hợp của mình - để giúp bác sĩ trong việc chẩn bệnh - Thông thường các bảng này (40 - 60 câu hỏi) khi được điền xong, phần mềm của chương trình sẽ đưa từ 5 đến 11 kết luận khác nhau. Bác sĩ sẽ chọn kết luận đúng nhất, thích hợp nhất tùy theo trường hợp và tùy theo các dữ kiện khác mà bác sĩ thu lượm được lúc khám bệnh nhân. Sau phân tích tự động các đồ thị giấc ngủ, các bảng thang này sẽ là một tiến bộ quan trọng.

. Các máy ghi đồ thị di động. Đây là một tiến bộ mà tác giả là Trung tâm giấc ngủ Đại học Liège. Đến bệnh viện để ghi đồ thị giấc ngủ vừa tốn kém vừa có thể làm "xáo trộn" giấc ngủ thường ngày của bệnh nhân (có người không ngủ được ở nhà thương; có người trái lại, với cảm tưỡng an toàn được săn sóc bởi nhân viên chuyên môn, ngủ rất tốt ở bệnh viện), không phản ảnh được tình trạng "thật" lúc ở nhà. Trong ngành tim mạch, đã có những holter ghi đồ thị tim trong 24 giờ mà bệnh nhân mang trên người, trong khi sinh hoạt bình thường. Máy ghi đồ thị giấc ngủ di động phức tạp hơn vì phải ghi 5 đồ thị khác nhau (đã nói trên ở phần sơ lược cấu trúc giấc ngủ) nhưng rất có ích vì trong 24 giờ, có những lúc người bệnh ngủ 3 hay 4 "mini giây" chẳng hạn, kể cả đang lúc lái xe hay làm việc. Đó là một chứng bệnh khác, phải biết để trị.

. Việc trị chứng bệnh ngáy ngủ và dừng thở lúc ngủ cho một số bệnh nhân hiện phải phụ thuộc máy thở mỗi đêm khó bảo đảm sự kiên trì tuân thủ của bệnh nhân. Một số tiến bộ về kỹ thuật - máy nhẹ hơn, ít ồn hơn, mặt nạ gắn trên mũi dễ chịu hơn... nhưng hiện thời, sự theo dỏi bệnh nhân bởi một chuyên viên tâm lý cho thêm nhiều kết quả tốt. Thành quả này, một lần nữa chứng tỏ là khoa học về giấc ngủ không chỉ là chuyên ngành của y khoa. Nhưng hiện cần đào tạo tâm lý gia chuyên về giấc ngủ.

Nguyễn Huỳnh Mai
Liège, Bỉ

___________________________

*Mọi liên hệ về bài tin với chuyên mục Khoa học, xin gửi đến email: thaolam@dantri.com.vn

Tag :
MỚI NHẤT
Phát hiện con đập lớn nhất của người Maya
Phát hiện con đập lớn nhất của người Maya

Các nhà khảo cổ đã xác định con đập nằm trên lãnh thổ thành phố cổ Tical mà ngưòi da đỏ đã đào và sử dụng nhiều thế kỷ là con công trình thuỷ lợi lớn nhất của người Maya.

Thứ bảy, 21/07/2012 - 09:21

Anh công bố 6.700 tài liệu về UFO
Anh công bố 6.700 tài liệu về UFO

Cục lưu trữ quốc gia Anh đã công khai hóa những tài liệu mật liên quan đến đĩa bay và người ngoài hành tinh. Bất cứ ai cũng có quyền đến để tìm hiểu 6.700 trang tư liệu và nghiên cứu của những nhà UFO học, báo Vesti của Nga cho biết.

Thứ bảy, 21/07/2012 - 09:17

Thiết bị giúp điều khiển máy tính bằng mắt
Thiết bị giúp điều khiển máy tính bằng mắt

Với giá chỉ có 30USD/bộ, thiết bị GT3D giúp người bị liệt điều khiển máy tính bằng mắt.

Thứ sáu, 20/07/2012 - 08:58

Soạn tin nhắn bằng giọng nói
Soạn tin nhắn bằng giọng nói

Không cần gõ bàn phím, chỉ cần đọc tin nhắn bằng tiếng Việt, nội dung tin sẽ hiện trên iPhone, iPad, iTod touch...

Thứ sáu, 20/07/2012 - 08:55

Công nghệ GPS ứng dụng trong xây dựng
Công nghệ GPS ứng dụng trong xây dựng

GPS không chỉ sử dụng cho các hoạt động điều khiển, xác định lộ trình của máy bay, tàu hỏa, ô tô... mà còn được các kỹ sư địa chất, xây dựng sử dụng trong công tác đo đạc bản đồ, cho máy công trình và máy xây dựng.

Thứ sáu, 20/07/2012 - 08:52

Mỹ cấm dùng BPA sản xuất bình sữa trẻ em
Mỹ cấm dùng BPA sản xuất bình sữa trẻ em

Cơ quan quản lý thuốc và thực phẩm Mỹ (FDA) vừa chính thức công bố cấm sử dụng chất bisphenol A, hay còn gọi là BPA trong sản xuất bình sữa và các loại cốc uống nước trẻ em.

Thứ sáu, 20/07/2012 - 08:49

Vệ tinh F-1 đã sẵn sàng cất cánh
Vệ tinh F-1 đã sẵn sàng cất cánh

Vệ tinh F-1 của FPT cùng 4 vệ tinh nhỏ khác đã được vận chuyển đến bãi phóng Tanegashima ở phía nam Nhật Bản để chuẩn bị phóng lên quỹ đạo vào ngày 21/7 tới.

Thứ sáu, 20/07/2012 - 08:49

“Núi vàng” bị lãng quên ở Việt Nam
“Núi vàng” bị lãng quên ở Việt Nam

Mỗi người Việt Nam thải ra 1kg rác thải điện tử mỗi năm. Nếu biết cách tận dụng và khai thác thì đây là một núi vàng...

Thứ năm, 19/07/2012 - 09:20

Tiết lộ báu vật trong mộ thời Tam Quốc
Tiết lộ báu vật trong mộ thời Tam Quốc

Các nhà khảo cổ Trung Quốc vừa công bố chi tiết những gì chứa trong ngôi mộ cổ thời Tam Quốc, có niên đại 1.800 năm.

Thứ năm, 19/07/2012 - 09:18

Đoản thọ vì sex suốt 3 giờ
Đoản thọ vì sex suốt 3 giờ

Sau cuộc giao phối kéo dài tới 3 giờ, mực ống mệt đến nỗi không còn sức để bơi, kiếm ăn hay né tránh kẻ thù.

Thứ năm, 19/07/2012 - 09:11

Chế tạo thành công hoạt chất chống ung thư từ rong nâu
Chế tạo thành công hoạt chất chống ung thư từ rong nâu

Viện Nghiên cứu và ứng dụng công nghệ Nha Trang thuộc Viện KH-CN Việt Nam cho biết, một nhóm các nhà khoa học của Viện đã nghiên cứu và chiết tách thành công hoạt chất fucoidan từ rong nâu.

Thứ năm, 19/07/2012 - 09:07

Giáo sư nổi tiếng châu Âu giảng về “hạt của Chúa” tại Hà Nội
Giáo sư nổi tiếng châu Âu giảng về “hạt của Chúa” tại Hà Nội

Chiều 18/7, GS. Pierre Darriulat, nhà khoa học từng công tác tại Tổ chức nghiên cứu nguyên tử châu Âu (CERN), đã có buổi giảng bài về vai trò của hạt Higgs boson, tức “hạt của Chúa” tại Viện Nghiên cứu cao cấp về toán.

Thứ năm, 19/07/2012 - 09:03

ĐÁNG QUAN TÂM
Hơn 9.000 giáo sư sao không có bằng sáng chế?
Hơn 9.000 giáo sư sao không có bằng sáng chế?

Từ năm 2006 - 2010, Việt Nam chỉ có 5 bằng sáng chế được đăng ký tại Mỹ, trung bình mỗi năm có 1 bằng sáng chế. Trong khi đó, năm 2011, chúng ta không có bằng sáng chế nào được đăng ký.

Thứ tư, 18/07/2012 - 08:59

Huyết chiến giữa hà mã và sư tử
Huyết chiến giữa hà mã và sư tử

Tạp chí National Geographic vừa công bố chùm ảnh về một trận thư hùng hiếm hoi giữa 2 con sư tử đực và 1 con hà mã. Nhiếp ảnh gia Andrew Schoeman đã ghi lại những hình ảnh trên tại khu bảo tồn tư nhân Sabi Sands ở Nam Phi.

Thứ tư, 18/07/2012 - 08:58

7 loài vật có khả năng hủy diệt Địa cầu
7 loài vật có khả năng hủy diệt Địa cầu

Những loài vật nhỏ bé nhưng tốc độ sinh sản khủng khiếp của chúng có thể khiến Trái đất lâm nguy...

Thứ tư, 18/07/2012 - 08:49

Chữa ung thư bằng... bom thông minh
Chữa ung thư bằng... bom thông minh

Một loại “bom thông minh” có thể cùng lúc tấn công các tế bào ung thư vừa tăng cường hệ miễn dịch cho cơ thể.

Thứ tư, 18/07/2012 - 08:40

200 nhà vật lý quốc tế có mặt tại Hội nghị khoa học ở Quy Nhơn
200 nhà vật lý quốc tế có mặt tại Hội nghị khoa học ở Quy Nhơn

Ngày 16/7, tại TP Quy Nhơn (Bình Định), Hội Gặp gỡ Việt Nam đã khai mạc Hội nghị khoa học quốc tế lần thứ hai về lĩnh vực vật lý với hai chủ đề: Va chạm ion nặng trong kỷ nguyên LHC và Vật lý hạt cơ bản sau mô hình chuẩn.

Thứ tư, 18/07/2012 - 08:37

“Hạt của Chúa” chỉ là bắt đầu một cuộc thám hiểm
“Hạt của Chúa” chỉ là bắt đầu một cuộc thám hiểm

Các nhà khoa học làm việc tại cỗ máy phá vỡ các nguyên tử lớn nhất thế giới vừa công bố phát hiện ra “hòn đá tảng giấu mặt của Vật lý học” .

Thứ ba, 17/07/2012 - 09:28

Hocmon sinh dục nam có thể chữa béo phì
Hocmon sinh dục nam có thể chữa béo phì

Nhưng người đàn ông thừa cân, hoạt tính của hocmon sinh dục nam testosteron giảm, dẫn đến tích tụ các chất béo, làm họ phát phì. Giải quyết vấn đề này rất đơn giản: Chỉ việc tiêm testosteron là tránh được sự tích mỡ.

Thứ ba, 17/07/2012 - 09:23

Tìm thấy hóa thạch tổ tiên ban đầu của con người?
Tìm thấy hóa thạch tổ tiên ban đầu của con người?

Những mảnh xương trong một tảng đá được tìm thấy tại Nam Phi rất có thể là của loài người nguyên thuỷ đầu tiên, tổ tiên ban đầu của con người ngày nay.

Thứ ba, 17/07/2012 - 09:20

Khôi phục thị giác bằng tế bào gốc
Khôi phục thị giác bằng tế bào gốc

Những tế bào gốc của con người có thể tự tạo thành nên các mô sẽ phát triển thành các bộ phận của mắt cho phép chúng ta nhìn thấy được.

Thứ ba, 17/07/2012 - 09:16

Hồi sinh vi khuẩn 500 triệu năm tuổi
Hồi sinh vi khuẩn 500 triệu năm tuổi

Các nhà nghiên cứu vừa phục dựng một gene cổ đại có tuổi đời lên tới 500 triệu năm và cấy nó vào cơ thể vi khuẩn E Coli hiện đại.

Thứ ba, 17/07/2012 - 09:12

Tiến ra biển: Ngành nào cũng tiến, nhưng thiếu đồng bộ
Tiến ra biển: Ngành nào cũng tiến, nhưng thiếu đồng bộ

“Chúng ta đang tiến ra biển theo kiểu ngành nào cũng tiến mà chưa có sự đồng bộ...”, PGS.TS Võ Sĩ Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Hải dương học (Viện KH&CN Việt Nam), Phó Trưởng ban tổ chức Hội nghị quốc tế về Biển Đông trao đổi với Đất Việt...

Thứ hai, 16/07/2012 - 09:08

Máy thu gom rơm rạ giá rẻ
Máy thu gom rơm rạ giá rẻ

Đây là kết quả nghiên cứu, chế tạo của hai sinh viên Nguyễn Minh và Nguyễn Phan Anh Vũ, khoa Cơ điện - Điện tử, Trường Đại học Kỹ thuật công nghệ TPHCM.

Thứ hai, 16/07/2012 - 09:00