Khoa học của những giấc mơ

Dân trí Giấc mơ là một sinh hoạt của não mà ta không thể kiểm soát được. Ngủ mơ chiếm gần 10% thời gian sống của mỗi một trong chúng ta. Nhưng khoa học hiện biết rất ít về 10% này của cuộc đời.

Thế nên dân tình lưu truyền nhiều huyền thoại, nhiều kiến thức chưa kiểm chứng... 

Một cách rất sơ lược, giấc ngủ mỗi đêm không phẳng lặng như một dòng sông mà ta lần lượt ngủ nông (chập chờn), ngủ sâu (đồ thị não ghi rất ít sinh hoạt, nhịp thở rất đều, nhiệt độ thân thể xuống ít nhất là 0,5 độ ...), ngủ mơ hay REM sleep - Rapid Eye Movement sleep (sinh hoạt não gần giống như lúc thức, nhịp thở trở nên bất bình thường, mí mắt cử động nhiều) hay sommeil paradoxal - nghịch lý vì đúng ra là ta ngủ thật trong lúc ấy, các cơ bắp hoàn toàn bất động, thoải mái, nhưng sinh hoạt não lại rất năng động.

Mỗi đêm ta cứ lần lượt 4, 5 chu kỳ như thế, mỗi chu kỳ 90 - 105 phút trong đó có tất cả khoảng 80 - 90 phút ngủ mơ cho cả đêm.

Giấc mơ đẹp (Ảnh có tính minh họa).
Giấc mơ đẹp (Ảnh có tính minh họa).

Tựu trung ta biết là giấc ngủ sâu giúp phục hồi sức lực còn giấc ngủ mơ là để sắp xếp lại các biến cố về trí tuệ ban ngày hầu làm một sự chọn lọc, cái nào cần thì giữ, cái khác thì liệng để có thể làm tăng lên sự hữu hiệu của một trí nhớ có thứ tự. Chính vì vậy ta thường khuyên các học sinh, sinh viên đi ngủ đủ giấc đêm trước hôm thi.

Thế nhưng có một “luật” tuyệt đối: thế giới của giấc ngủ là một thế giới mà ta không ý thức được và không nhớ được - trừ trường hợp những đêm thức trắng thì sáng hôm sau ta mệt mỏi- .     

Ở đây ta loại trừ những phương pháp “học trong lúc ngủ” bằng cách để máy nghe bên cạnh trong lúc ngủ. Các mhà khoa học đã chứng minh rằng nếu ta ngủ thì không học được, nếu ta học được trong hoàn cảnh đó thì thực ra ta chỉ ngủ mơ màng, ngủ nông. Rốt cuộc, phương pháp học trong lúc ngủ mang lại hai cái hại: ta sẽ học không nên trò nên trống gì mà ta lại không ngủ tốt, một nguyên nhân làm “mòn” trí nhớ.

Thế nào là giấc mơ?

Con người không phải là loài duy nhất nằm mơ lúc ngủ. Một số lớn các động vật có vú mơ, các loài chim cũng mơ. Thế có nghĩa không cần có lời nói hay ngôn ngữ mới mơ. Thông thường, các động vật ăn thịt và săn thịt (prédateurs) mơ nhiều hơn các con mồi (proies) - Chỉ có hai loài động vật có vú không mơ là cá heo và cá voi - vì chúng sống trong nước, nếu ngủ mơ thì chúng sẽ không kiểm soát được cơ thể, sẽ bị chìm hay bị nước vào phổi -.

Trước nhất giấc mơ xuất hiện đa phần là trong lúc ngủ REM và có thể tiếp tục trong giấc ngủ sâu. Theo nguyên tắc những gì xãy ra trong ban đêm tùy thuộc cuộc sống của ta lúc thức, ngày hôm trước hoặc đôi khi trong quá khứ. Ta không mơ một điều gì mới. Có mới chăng là các cấu trúc của nội dung giấc mơ gồm những tổng thể những sự kiện xưa cũ, trộn lẫn lộn với những sự kiện gần hơn, nhiều khi làm ta không hiểu được.

Một cách ví von, có giáo sư đã nói là ban đêm, lúc ngủ, trong khi mơ não ta... leo lên gác xó sắp xếp lại đồ đạc cho có trật tự, loại bỏ những món không cần thiết, chỉ làm chật nhà và nhiều khi ta tìm thấy một vài cỗ vật của ông bà ta ngày xưa.

Một trí nhớ tốt là một trí nhớ có tổ chức và biết sàng lọc cái nào cần nhớ và cái nào cần quên.

Chức năng chính của giấc mơ là tổ chức giúp trí nhớ làm việc. Mất ngủ, ngủ không đủ có hại cho trí nhớ là như thế.

Trong lúc “dọn dẹp” xếp đặt cho có thứ tự các sinh hoạt và biến cố ban ngày như thế, nhiều khi ta bổng tìm ra dấu vết của những sự kiện xưa cũ... trong các giấc mơ, có thể một sự kiện gần được kết hợp với những kỷ niệm xa xưa thành không có đầu có đuôi gì hết.

Não tiếp tục làm việc ban đêm nhưng thông thường sáng hôm sau ta quên là ta đã mơ - vì đó là một sinh hoạt tự nhiên và vô thức - cũng gần như là việc ta thở hay tim ta đập.

Ác mộng?

Cũng là một loại giấc mơ. Có khác chăng là nội dung căng thẳng. Phải nhìn nhận rằng trong cuộc sống ban ngày nhiều khi ta cũng phải đối mặt với nhiều trường hợp khó xữ, những  chấn thương thể xác hay tinh thần, những sự sợ hãi trước những hiểm nguy, những tranh chấp tiềm ẩn hay những xung đột mà ta cố tình đè nén... Trong đêm, khi mà ý thức không làm việc, những khó khăn này tha hồ “bùng nổ” ra, có khi dưới những hình thức đầy bạo lực.

Muốn giải thích những ác mộng, ta phải đi sâu hơn về tâm thần học. Đó sẽ là chủ đề của bài sau.

Ta có nhớ nội dung của các giấc mơ ban đêm?

Một nghiên cứu gần đây, của nhóm nghiên cứu về khoa học Thần kinh Lyon (Pháp), đăng trên Cerebral Cortex cho thấy là nếu ta có thể nhớ, sáng hôm sau, về nội dung của những giấc mơ trong đêm là vì ta đã có những lần chợt thức giấc trong đêm ấy.

Phương pháp:

Các nhà nghiên cứu đã ghi đồ thị sinh hoạt não bộ của hai nhóm tình nguyện viên. Nhóm đầu gồm những người tuyên bố là họ thường nhớ rất rõ nội dung của các giấc mơ của họ. Nhóm thứ nhì gồm những người hiếm nhớ những gì họ mơ trong đêm.

Để có được những sinh hoạt của não bộ phân tích được, các nhà khoa học cho các tình nguyện viên sống và ngủ trong khi bên cạnh họ có một giọng nói liên tục đọc một tràng tên  trong đó có tên của họ. Những âm thanh này không ngừng,  trong khi những người tình nguyện viên  ngủ và cả trong suốt thời gian ban ngày nữa.

Kết quả cho thấy là cường độ sinh hoạt não bộ của hai nhóm người này rất khác nhau.

Những người nhớ nội dung của các giấc mơ là những người có sinh hoạt não bộ lớn. Lúc nào họ cũng “tỉnh”, tức là não của họ làm việc, lúc thức cũng như lúc ngủ, nhiều hơn, năng động... hơn là những người không nhớ nội dung của các giấc mơ. Trong lúc ngủ thì họ có nhiều lần thức dậy thật ngắn (micro réveils). Trong giới nghiên cứu về giấc ngủ ta biết là những lần thức giấc trong đêm ngắn hơn 3 phút thì ta không ý thức được là ta tỉnh ngủ.

Đồ thị của sinh hoạt thần kinh (Electro encéphologramme hay EGG) cho thấy điều đó.

Thật sự thì kết quả này phù hợp với giả thuyết mà giới khoa học về giấc ngủ vẫn biết từ lâu nay: chúng ta không thể nào nhớ gì xảy ra trong khi ngủ. Nếu ta nhớ nội dung của những giấc mơ là vì ta có những giai đoạn thức giấc rất nhỏ rất ngắn trong lúc ngủ.

Giả thuyết này được minh chứng bởi nhóm nghiên cứu ở Lyon: trung bình những người trong nhóm “nhớ nội dung các giấc mơ” chợt thức tổng cộng 15 phút trong đêm trong khi nhóm kia chỉ thức giấc khoảng 5 phút.

Có thể những người “hay mơ” trong thí nghiệm có nhiều thức dậy ngắn (micro réveil)  hơn vì não họ phản ứng nhiều hơn với tiếng động của môi trường, họ dễ bị xao nhãng bởi tiếng động, ban đêm cũng như ban ngày, Ban đêm như thế, họ ngủ nông hơn và có thể về lâu về dài, giấc ngủ của họ không giúp họ tái tạo lại sự khỏe khoắn sau một ngày làm việc mệt mỏi.

Kết luận

Mỗi đêm chúng ta mơ khoảng 80 - 90 phút, một sinh hoạt sinh lý bình thường và cần thiết để củng cố bộ nhớ của trí não. Thế nhưng thông thường ta nhớ rất ít về các giấc mơ trong đêm.

Những người có khả năng kể lại các giấc mơ của họ thường là những người hay thức giấc một thức giấc rất ngắn - micro réveil - ngay sau mỗi lần mơ vì như thế họ cho phép não bộ họ ghi vào bộ nhớ nội dung của giấc mơ này.

Nhưng vai trò của các giấc mơ rất quan trọng. Nếu giai đoạn ngủ sâu giúp ta tái tạo lại sức lực đã mất sau một ngày làm việc nặng nhọc thì ngủ mơ giúp ta giữ thăng bằng tâm lý và trí tụê.

Trẻ sơ sinh còn cần ngủ mơ hơn nữa : trong lúc mơ, các cháu phát triển các dây liên hoàn trong não và kiện toàn như thế khả năng phát triển trí tuệ. Điều đó cũng dễ hiểu thôi vì ở trẽ sơ sinh hay ở người lớn, trong lúc ngủ mơ, ta dọn dẹp, sắp xếp lại những gì ta đã ghi nhận trong ngày để có thứ tự, đễ dễ nhớ. Một công việc tự động, sinh lý, mà là một công việc tối ư cần thiết.

Nguyễn Huỳnh Mai
Liège, Bỉ

Tài liệu tham khảo:

Eichenlaub J.-B., Bertrand O., Morlet D. và Ruby P., Brain Reactivity Differentiates Subjects with High and Low Dream Recall Frequencies during Both Sleep and Wakefulness
http://cercor.oxfordjournals.org/content/early/2013/01/01/cercor.bhs388.abstract

Poirrier R., Pourquoi rêve-t-on ?, Acta Neurol. Belgica, 2006, 106, 37-54.

Poirrier R., Les couleurs de la nuit. Tempo Médical, 2009, 315, 41-44.

______________________________

*Mọi liên hệ về bài tin với chuyên mục Khoa học, xin gửi đến

email: thaolam@dantri.com.vn

MỚI NHẤT
Khoa học ủng hộ “khóc đi em, khóc nữa đi em”
Khoa học ủng hộ “khóc đi em, khóc nữa đi em”

Nếu một ngày nào đó, người tình trên đồi cỏ non của quí vị có điều gì đó cần phải khóc, thì nhân danh sức khỏe và tình thương nhân loại, quí vị cứ thản nhiên nói: Khóc đi em, khóc nữa đi em ...

Thứ hai, 18/03/2013 - 08:55

Xúc xích có hại cho hệ tiêu hóa của trẻ
Xúc xích có hại cho hệ tiêu hóa của trẻ

Nhiều bậc phụ huynh coi xúc xích là món ăn nhẹ, được trẻ em ưa thích, tiện lợi nên thường cho con cái ăn thêm ngoài bữa ăn chính. Mặc dù xúc xích không chứa gia vị, nhưng món ăn này cũng không mang lại cho trẻ nhiều giá trị dinh dưỡng.

Thứ bảy, 16/03/2013 - 08:59

Số liệu mới xác nhận hạt của Chúa
Số liệu mới xác nhận hạt của Chúa

Ngày 14/3 là một ngày đẹp: ngày sinh nhà khoa học vĩ đại Albert Einstein và đồng thời Ngày của số Pi. Cũng trong ngày này, xuất hiện những thông tin mới về một hạt cơ bản mới mà thế giới khoa học đang mong đợi, hạt Higgs Boson…

Thứ bảy, 16/03/2013 - 08:57

Dự đoán dịch sốt rét nhờ nhiệt độ nước biển
Dự đoán dịch sốt rét nhờ nhiệt độ nước biển

Căn cứ vào sự thay đổi nhiệt độ trên mặt nước biển ở Nam Đại Tây Dương, người ta có thể dự đoán dịch sốt rét ở Tây Bắc Ấn Độ từ rất lâu trước khi nó bùng phát, tờ The Hindustan Times cho hay.

Thứ bảy, 16/03/2013 - 08:51

Cận cảnh dàn kính thiên văn “khủng” nhất thế giới
Cận cảnh dàn kính thiên văn “khủng” nhất thế giới

Các nhà khoa học đang quản lý kính thiên văn lớn nhất thế giới vừa hé lộ những hình ảnh ít biết về công cụ và nơi làm việc của họ ở sâu trong sa mạc Chile, một trong những nơi khô hạn nhất thế giới.

Thứ bảy, 16/03/2013 - 08:47

Xây dựng tạp chí hàng đầu Việt Nam về KH-CN
Xây dựng tạp chí hàng đầu Việt Nam về KH-CN

Nhằm mục đích xây dựng một Tạp chí hàng đầu Quốc gia với nội dung đa ngành, đa lĩnh vực về các hoạt động KH&CN, ngày 11/3 tại Hà Nội, Tạp chí Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã tổ chức Phiên họp thứ nhất Hội đồng biên tập và Hội đồng tư vấn Tạp chí.

Thứ sáu, 15/03/2013 - 09:34

Sắp tìm ra chất phóng xạ đầu độc Arafat?
Sắp tìm ra chất phóng xạ đầu độc Arafat?

Kết quả phân tích chất độc phóng xạ “ám sát” nhà lãnh đạo Palestine Arafat đến thời điểm này chưa có. Tuy nhiên, theo lời các chuyên gia Thụy Sĩ, chờ thêm vài ba tháng nữa sẽ có kết luận!

Thứ sáu, 15/03/2013 - 09:32

Hình ảnh mới nhất về bằng chứng sự sống trên Sao Hỏa
Hình ảnh mới nhất về bằng chứng sự sống trên Sao Hỏa

Những hình ảnh và các vật chất mới thu nhận được của tàu thăm dò Curiosity là bằng chứng mới nhất và rõ ràng nhất cho thấy khả năng sự sống đã từng tồn tại trên Sao Hỏa.

Thứ sáu, 15/03/2013 - 09:28

Chơi game… để sống lâu hơn
Chơi game… để sống lâu hơn

Kết quả của cuộc nghiên cứu do trường Đại học Bắc Carolina tiến hành cho thấy đối với những người cao tuổi, chơi game thường xuyên là bí quyết để vui vẻ hơn và kéo dài tuổi thọ.

Thứ sáu, 15/03/2013 - 09:21

Có thể mất mạng vì sex trên vũ trụ
Có thể mất mạng vì sex trên vũ trụ

Những du khách không gian hy vọng gia nhập “Câu lạc bộ 354km (cách xa Trái đất)” có thể “vỡ mộng” khi một nghiên cứu mới phát hiện, làm “chuyện ấy” trong vũ trụ sẽ hủy hoại sức khỏe, thậm chí khiến bạn mất mạng.

Thứ sáu, 15/03/2013 - 09:19

Phát hiện hóa thạch giống tảo trong thiên thạch
Phát hiện hóa thạch giống tảo trong thiên thạch

Các nhà khoa học người Anh đã phát hiện thấy hóa thạch giống tảo trong những mảnh thiên thạch rơi xuống Sri Lanka vào năm ngoái.

Thứ năm, 14/03/2013 - 11:47

Khoảng cách tuổi lý tưởng giữa vợ chồng
Khoảng cách tuổi lý tưởng giữa vợ chồng

Theo một nghiên cứu mới, khoảng cách tuổi lý tưởng giữa một cặp vợ chồng là 4 năm, 4 tháng, nhưng đi kèm điều kiện người vợ phải kém tuổi chồng.

Thứ năm, 14/03/2013 - 11:46

ĐÁNG QUAN TÂM
Sao Hỏa từng tồn tại nước có thể uống được
Sao Hỏa từng tồn tại nước có thể uống được

Tàu thăm dò Curiosity của Cơ quan vũ trụ Mỹ (NASA) đã phát hiện thấy rằng sự sống nguyên thủy từng tồn tại trên sao Hỏa.

Thứ năm, 14/03/2013 - 09:31

GS Ngô Bảo Châu: Tôi từng thi trượt
GS Ngô Bảo Châu: Tôi từng thi trượt

(Dân trí)-Chiều 13/3, GS Ngô Bảo Châu đã có bài giảng với chủ đề “Học như thế nào?” tại ĐH Bách khoa Hà Nội. Sau đó, GS đã dành thời gian trò chuyện với SV cũng như giảng viên tham dự tiết học. Nhiều câu hỏi được đặt ra và GS đã giải đáp chu đáo, tận tình.

Thứ năm, 14/03/2013 - 12:09

Sói xám khuất phục trước móng vuốt đại bàng
Sói xám khuất phục trước móng vuốt đại bàng

Từ trên cao đại bàng vàng lao xuống bằng tốc độ khủng rồi nhanh chóng dùng móng vuốt chắc khỏe của mình tấn công con sói. Sau những chống cự yếu ớt thì con sói dường như nằm im chịu trận trước vuốt đại bàng.

Thứ tư, 13/03/2013 - 09:45

Phát hiện sinh vật "tiến hóa ngược"
Phát hiện sinh vật "tiến hóa ngược"

Khi nhắc tới tiến hóa, người ta vẫn luôn tin rằng đây là quá trình bạn không thể đi giật lùi. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới phát hiện tiến hóa không phải luôn luôn là quá trình tiến về phía trước, theo một hướng.

Thứ tư, 13/03/2013 - 09:44

Không thể xác định tổ tiên bằng kiểm tra ADN
Không thể xác định tổ tiên bằng kiểm tra ADN

Các xét nghiệm kiểm tra ADN mang tính thương mại nhằm xác định một người có phải là hậu duệ của những nhân vật hoặc cộng đồng nổi tiếng trong lịch sử hay không chỉ là “sự chiêm tinh về gen”, giới khoa học cảnh báo.

Thứ tư, 13/03/2013 - 09:37

“Coi KH & CN là cứu cánh phương tiện duy nhất để đầu tư”
“Coi KH & CN là cứu cánh phương tiện duy nhất để đầu tư”

Theo TS. Nguyễn Quân, Ủỷ viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH & CN) đó chính là giải pháp để đẩy nhanh tiến độ chiến lược phát triển KH & CN đến năm 2020 một cách hiệu quả.

Thứ tư, 13/03/2013 - 09:36

Chuột đột biến khổng lồ tấn công thủ đô Iran
Chuột đột biến khổng lồ tấn công thủ đô Iran

Suốt nhiều thập niên qua, thủ đô Tehran của Iran đã phải phát động cuộc chiến chống chuột. Tuy nhiên, vấn đề hiện trở nên nghiêm trọng khi những con vật gặm nhấm có kích thước “khủng” do đột biến gen ồ ạt đổ bộ vào thành phố.

Thứ tư, 13/03/2013 - 09:31

8 tình trạng y khoa kinh dị nhất
8 tình trạng y khoa kinh dị nhất

(Dân trí) - Có người bệnh nặng, có người bệnh nhẹ, nhưng một vài trường hợp bệnh lý được liệt vào hàng kinh dị. Vì vậy, lần sau nếu bạn có lỡ làm gãy tay hay gãy chân, cứ yên tâm rằng nó vẫn chưa là gì đâu.

Thứ ba, 12/03/2013 - 01:58

Nhìn lại 2 năm thảm họa hạt nhân Fukushima
Nhìn lại 2 năm thảm họa hạt nhân Fukushima

Đúng hai năm trước, ngày 11/3/2011, thảm họa động đất và sóng thần đã tàn phá nước Nhật và đặc biệt gây ra tai hoạ hạt nhân ở Nhà máy điện hạt nhân (ĐHN) Fukushima. Hôm nay, cả thế giới nhớ đến ngày đó …

Thứ ba, 12/03/2013 - 01:46

Nọc ong có thể ngăn chặn virus HIV
Nọc ong có thể ngăn chặn virus HIV

Nọc ong có thể tạo ra một bước tiến đột phá trong cuộc chiến chống lại virus HIV.

Thứ ba, 12/03/2013 - 01:28

Bản đồ hoàn chỉnh từng m2 về sao Thủy
Bản đồ hoàn chỉnh từng m2 về sao Thủy

Mặc dù ở gần Trái Đất nhất, tuy nhiên từ trước đến nay Sao Thủy lại nhận được ít sự quan tâm của các nhà khoa học.

Thứ ba, 12/03/2013 - 01:22

Đá bóng tạo ra điện
Đá bóng tạo ra điện

Chơi bóng đá không chỉ giúp nâng cao sức khỏe mà còn có thể tạo ra điện cung cấp cho đèn thắp sáng.

Thứ ba, 12/03/2013 - 11:51