Lịch sử từ môn "đội sổ” thành hiện tượng 2026: Điều gì đang thay đổi?

Từ con số “ám ảnh” đến kỷ lục đăng ký

Theo số liệu từ Bộ GD&ĐT, kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 có tới 570.800 thí sinh đăng ký môn lịch sử trong tổng số hơn 1,22 triệu thí sinh của kỳ thi, chiếm gần 47%. Đây là môn có số lượng thí sinh lựa chọn nhiều thứ ba, chỉ sau toán và ngữ văn là hai môn bắt buộc.

So với năm 2025, số lượng thí sinh chọn lịch sử tăng hơn 71.400 em.

Con số này gây bất ngờ nếu nhìn lại cách đây chỉ vài năm, lịch sử vẫn thường được nhắc đến như “môn đội sổ” của kỳ thi THPT quốc gia.

Giai đoạn 2016-2021, lịch sử liên tục nằm trong nhóm môn có điểm thi thấp nhất cả nước. Đặc biệt, năm 2018 được xem là “đáy” của phổ điểm lịch sử khi điểm trung bình chỉ đạt 3,79; có tới hơn 83% bài thi dưới trung bình và chỉ xuất hiện 11 điểm 10 trong hơn 563.000 thí sinh dự thi.

Năm 2021, lịch sử tiếp tục là môn duy nhất có điểm trung bình dưới 5, đạt 4,97 điểm. Cả nước khi đó có hơn 331.000 bài thi dưới trung bình, chiếm hơn một nửa số bài thi.

Những con số này cho thấy vấn đề không nằm ở riêng một khóa học sinh mà là khó khăn kéo dài của việc dạy và học lịch sử trong nhà trường.

Khi đó, xã hội từng day dứt đặt câu hỏi: Phải chăng học sinh đang ngày càng quay lưng với lịch sử?

Thực tế, trong suy nghĩ của nhiều phụ huynh và học sinh, lịch sử từng bị xem là môn phụ. Môn học này bị cho là khó nhớ, ít cơ hội nghề nghiệp, không có nhiều lợi thế cạnh tranh so với các môn tự nhiên hay ngoại ngữ.

Nhiều học sinh học lịch sử với tâm thế đối phó. Mục tiêu lớn nhất đôi khi chỉ là tránh điểm liệt.

Trong khi đó, cách dạy và học lịch sử cũng bộc lộ không ít hạn chế. Học sinh phải ghi nhớ dày đặc sự kiện, ngày tháng, số liệu, diễn biến… Các giờ học nặng truyền thụ kiến thức khiến lịch sử trở nên khô cứng, thiếu cảm xúc.

Phổ điểm lịch sử bắt đầu “đổi màu”

Điều đáng chú ý là từ năm 2022 trở đi, phổ điểm môn lịch sử bắt đầu thay đổi rõ rệt.

Điểm trung bình tăng mạnh từ 4,97 năm 2021 lên 6,34 năm 2022; duy trì ở mức trên 6 trong các năm tiếp theo. Đến năm 2024, điểm trung bình lịch sử đạt 6,57 - mức cao nhất trong nhiều năm.

Cùng với đó, tỷ lệ bài thi dưới trung bình giảm sâu: từ hơn 52% năm 2021, xuống còn hơn 19% năm 2022 và chỉ còn 13% năm 2024.

Số lượng điểm 10 cũng tăng đột biến. Nếu năm 2018 chỉ có 11 bài thi đạt điểm tuyệt đối thì đến năm 2024, con số này đã vượt 2.000 bài.

Sự thay đổi của phổ điểm cho thấy cách dạy, cách học và cả cách ra đề môn lịch sử đang có sự dịch chuyển đáng kể.

Nhiều giáo viên hiện nay không còn dạy lịch sử theo kiểu đọc - chép - học thuộc đơn thuần. Thay vào đó, bài học được kể bằng câu chuyện về con người, bối cảnh lịch sử và những lựa chọn làm thay đổi vận mệnh dân tộc.

Một số trường học cũng tăng cường học qua sơ đồ tư duy, phim tài liệu, bảo tàng, dự án học tập hay ứng dụng công nghệ số. Những thay đổi này giúp lịch sử trở nên dễ tiếp cận hơn với học sinh.

Trong khi đó, đề thi lịch sử những năm gần đây cũng giảm dần kiểu hỏi đánh đố, ghi nhớ chi tiết máy móc; tăng yêu cầu hiểu bản chất và hệ thống hóa kiến thức.

Bước ngoặt từ mô hình thi “2+2”

Năm 2025 đánh dấu một cột mốc lịch sử của ngành giáo dục khi chuyển đổi từ việc bắt buộc chọn trọn vẹn tổ hợp (tự nhiên/xã hội) sang mô hình thi 2+2 (2 môn bắt buộc toán, văn và 2 môn tự chọn). Đây chính là "phép thử" quan trọng cho sức hút thực sự của môn lịch sử.

Số liệu cho thấy dù tổng số thí sinh dự thi năm 2025 giảm xuống còn hơn 481.000 thí sinh do thay đổi phương thức, nhưng chất lượng điểm số lại cải thiện rõ rệt. Mức điểm trung bình duy trì ở ngưỡng cao 6,52, số điểm 10 đạt 1.518. Quan trọng nhất là tỷ lệ bài dưới trung bình đã giảm xuống chỉ còn 18,63% - một con số không tưởng nếu so với tỷ lệ hơn 83% của năm 2018.

Việc lịch sử trở thành môn học bắt buộc ở bậc THPT và được lựa chọn tự nguyện trong kỳ thi 2+2 chứng minh rằng: Khi không còn bị ép buộc vào một tổ hợp gò bó, học sinh đã chủ động chọn môn học này dựa trên năng lực và sự chuẩn bị kỹ lưỡng.

Theo ThS Thu Thuỷ, Phó Giám đốc một công ty về giáo dục tại TPHCM, môn lịch sử từ thế "bị động" phải học để đối phó đã trở thành môn "hiện tượng" nhờ sự giao thoa của nhiều yếu tố. Nếu các trường học tiếp tục đổi mới cách dạy và học, học sinh sẽ hứng thú hơn với môn học này.

Học sinh yêu lịch sử hơn hay đang chọn môn “an toàn”?

Dưới góc nhìn của một giáo viên 38 năm đứng lớp dạy môn lịch sử ở trường THCS, ông Nguyễn Văn Lực, nguyên giáo viên trường THCS Trịnh Phong (Khánh Hoà), cho rằng sự thay đổi này không đến từ may mắn, mà là kết quả của một chuỗi hệ quả tất yếu.

Theo ông Lực, việc số lượng học sinh chọn lịch sử tăng mạnh trong kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 là tín hiệu đáng mừng, cho thấy môn học này đang dần lấy lại vị trí trong trường phổ thông. Tuy nhiên, để có được sự thay đổi ấy là cả một quá trình nhìn lại những hạn chế kéo dài nhiều năm của việc dạy và học lịch sử.

Ông thẳng thắn chỉ ra trước đây, không ít phụ huynh và học sinh xem lịch sử là “môn học không có tương lai”, chủ yếu chỉ phù hợp với những người theo nghề dạy học hoặc nghiên cứu.

Vì vậy, phần lớn sự đầu tư thường dồn vào các môn toán, lý, hóa, tiếng Anh - những môn được cho là có nhiều cơ hội nghề nghiệp hơn.

Bên cạnh đó, chương trình và sách giáo khoa lịch sử trong nhiều năm còn nặng về ghi nhớ sự kiện, ngày tháng, diễn biến chiến dịch, khiến học sinh dễ cảm thấy khô khan và áp lực.

“Nội dung môn học đậm chất báo cáo sự kiện, bắt học sinh phải nhớ quá nhiều chi tiết nên các em rất ngán học sử”, thầy Lực nhận định. 

Theo ông Lực, việc kiểm tra đánh giá thời gian trước cũng chủ yếu thiên về học thuộc lòng, nhận biết kiến thức, trong khi môn lịch sử lại được đặt ra quá nhiều yêu cầu về năng lực và phẩm chất. Điều này vô tình khiến học sinh rơi vào tình trạng “học để nhớ” thay vì hiểu và vận dụng.

Học sinh Trường THPT Lê Quý Đôn, TPHCM tái hiện một sự kiện lịch sử của đất nước (Ảnh: Huyên Nguyễn).

Thầy giáo này cho rằng cốt lõi của việc đổi mới phải bắt đầu từ phương pháp dạy học.

“Lịch sử suy cho cùng là câu chuyện kể về quá khứ. Điều quan trọng là làm sao để học sinh thích thú lắng nghe, từ đó tinh thần dân tộc, lòng biết ơn tổ tiên và những giá trị lịch sử sẽ tự nhiên lắng đọng trong các em”, ông Lực chia sẻ.

Theo thầy giáo này, để học sinh ngày càng yêu hơn môn học này, giáo viên lịch sử cần giảm lối dạy nặng truyền thụ kiến thức, tăng tính kể chuyện, kết nối cảm xúc và giúp học sinh hiểu bản chất vấn đề thay vì chỉ ghi nhớ số liệu khô khan.

Dù nhìn nhận việc lịch sử hiện nay được nhiều học sinh lựa chọn một phần vì đây là môn có khả năng đạt điểm khá tốt nếu nắm chắc kiến thức cơ bản, ông Lực cho rằng đó không phải điều tiêu cực.

Quan trọng hơn là học sinh không còn quay lưng với môn học này như trước. Theo ông, để học tốt lịch sử, học sinh cần hệ thống hóa kiến thức bằng sơ đồ tư duy, phân chia các giai đoạn lịch sử theo từng “mốc” để tránh nhầm lẫn sự kiện; đồng thời luôn đặt câu hỏi về bối cảnh, nguyên nhân, ý nghĩa của mỗi sự kiện thay vì học thuộc máy móc.

Ngoài sách giáo khoa, học sinh cũng nên tiếp cận thêm phim tư liệu, bảo tàng, di tích lịch sử hay lời kể của các nhân chứng để hiểu lịch sử bằng trải nghiệm và cảm xúc. “Khi lịch sử được kể đúng với tinh thần của nó, học sinh sẽ tự nhiên yêu thích môn học này”, thầy giáo Nguyễn Văn Lực bày tỏ.