Đề thi lại môn sinh, hóa: Yêu cầu nhiều kỹ năng, hạn chế “khoanh bừa"

Đề thi môn sinh học có sự phân hóa cao

TS Triệu Anh Trung, Phó trưởng Khoa Sinh học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, nhận định, đề thi lại môn sinh học ở THPT chuyên Tuyên Quang có cấu trúc gồm 3 phần.

Phần I, kiểm tra diện rộng kiến thức nền tảng, giúp học sinh dễ dàng lấy điểm ở mức độ nhận biết và thông hiểu.

Phần II, với định dạng câu hỏi hạn chế tình trạng học sinh “khoanh bừa”, đòi hỏi học sinh phải hiểu sâu bản chất sinh học và có tư duy phân tích đa chiều để đạt điểm tối đa ở từng câu hỏi.

Phần III, là một bước cải tiến đột phá, tiệm cận với dạng câu hỏi tự luận nhưng được chuẩn hóa chấm trắc nghiệm. Học sinh phải tự tính toán, lập luận và đưa ra con số chính xác thay vì lựa chọn từ các phương án có sẵn.

“Tôi đánh giá đề thi bám sát các yêu cầu cần đạt của chương trình. Điểm tiến bộ của đề là loại bỏ các bài tập tính toán di truyền thuần túy, xa rời thực tế và tập trung vào năng lực thực hành, tư duy khoa học, đọc hiểu biểu đồ và xử lý số liệu thực nghiệm. Nội dung đề thi bao phủ đầy đủ các chuyên đề cốt lõi của chương trình lớp 11, 12”, ông nhận định.

Đề cũng chú trọng đánh giá nhiều năng lực của học sinh. Về năng lực tư duy thực nghiệm và thực hành, đề lồng ghép các câu hỏi về quy trình thực hành thực tế; học sinh phải thực sự được thực hành trong phòng thí nghiệm mới dễ dàng hoàn thành tốt những câu hỏi dạng này.

Về năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn, nhiều câu hỏi gắn liền với thực tế sản xuất và môi trường.

Đối với năng lực phân tích số liệu, đồ thị, đề đòi hỏi học sinh phải có kỹ năng khai thác thông tin từ bảng biểu và biểu đồ mới có thể đưa ra đáp án chính xác.

Về mức độ phân hóa, theo ông, đề có độ khó vừa phải ở các câu hỏi lý thuyết cơ bản trong phần I, nhưng độ thách thức tăng dần và đạt mức độ cao ở phần II và phần III. Qua đó, đề có thể phân loại các nhóm đối tượng học sinh khác nhau.

So với đề thi của kỳ thi tốt nghiệp THPT diễn ra tháng 6, hai đề tương đồng về cấu trúc ma trận đề, thời gian làm bài và tỉ lệ điểm số giữa các phần.

Cả hai đề đều nhất quán theo định hướng phát triển năng lực của Chương trình GDPT 2018: giảm tải học thuộc lòng, tăng cường đọc hiểu số liệu, sơ đồ sinh thái và các bài toán thực tiễn.

Về mức độ phân hóa, đề thi lần 2 khai thác tư duy phân tích đồ thị và số liệu thực nghiệm. Các câu hỏi đọc hiểu thông tin khoa học đòi hỏi học sinh phải suy luận logic nhiều bước, qua đó tạo sự phân hóa tốt học sinh để hỗ trợ các trường đại học tốp đầu trong công tác tuyển sinh.

Tương tự, thầy Lữ Văn Tập, Trường THPT Chuyên Quang Trung, Bình Phước cũng cho rằng, đề thi môn sinh học lần này bảo đảm tính chính xác khoa học, có khả năng phân hóa và đánh giá năng lực học sinh theo định hướng phát triển năng lực của Chương trình GDPT 2018.

Một điểm đáng chú ý là đề tăng cường đánh giá năng lực đọc đồ thị và sơ đồ thông qua nhiều hình vẽ trực quan như sơ đồ đột biến ruồi giấm ở câu 6, bản đồ phân bố khả năng chịu kẽm ở câu 8, đồ thị sinh thái ở câu 11, chu trình quang hợp câu 4 ở câu 17 và biểu đồ hormone ở câu 2 (phần II). Với những câu hỏi này, học sinh không thể chỉ học thuộc mà phải có năng lực phân tích dữ liệu khoa học.

Đề cũng gắn với thực tiễn và có tính liên môn. Chẳng hạn, ở câu 4 (phần II) yêu cầu đánh giá ảnh hưởng của chất bổ sung thức ăn chăn nuôi đến lượng khí thải CH4 ở bò sữa, gắn với vấn đề môi trường và biến đổi khí hậu; câu 4 (phần III) đặt ra bài toán tính lượng phân bón NPK và phân hữu cơ cho 9 ha đất trồng lúa ST25…

Ngoài ra, đề thi chú trọng kỹ năng thực hành khi đưa quy trình làm tiêu bản nguyên phân rễ hành tây vào câu 6 (phần III).

Về độ khó và khả năng phân hóa, các câu hỏi ở mức độ nhận biết, thông hiểu phục vụ mục tiêu xét tốt nghiệp tập trung chủ yếu ở những câu đầu của phần I như câu 1, 2, 4, 5, 9, 10, 12, 15. Học sinh trung bình có thể nắm được điểm ở các câu này nhờ kiến thức cơ bản.

Ở mức độ vận dụng và vận dụng cao phục vụ xét tuyển đại học, đề có các câu hỏi tích hợp về di truyền liên kết dòng ở câu 6 (phần I) và câu 1 (phần II); bài toán cấu trúc gene phức tạp ở câu 3 (phần II) và bài toán quần thể tự thụ ở câu 5 (phần III).

Khả năng phân hóa cao tập trung ở phần III, khi học sinh phải tự tính ra con số chính xác cuối cùng đối với các phép lai di truyền tương tác ở câu 3 hay tính tổng số lượng cá thể dựa trên tỉ lệ giới tính ở câu 2.

Môn hóa học chú trọng đánh giá năng lực sử dụng kiến thức

Cô Nguyễn Thị Tố Loan, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Thái Nguyên, phân tích, đề gồm ba dạng thức: trắc nghiệm nhiều lựa chọn, trắc nghiệm Đúng/Sai và trắc nghiệm trả lời ngắn, tạo điều kiện đánh giá học sinh ở nhiều mức độ khác nhau.

Điểm đáng chú ý của đề là sự chuyển trọng tâm từ đánh giá kiến thức sang đánh giá năng lực sử dụng kiến thức. Học sinh phải đọc hiểu thông tin, phân tích dữ liệu, giải thích hiện tượng, xử lý các tình huống thực nghiệm và thực hiện các bài toán nhiều bước. Đặc biệt, các câu hỏi về thiết kế thí nghiệm, kiểm soát biến, chuẩn độ và xử lý số liệu thể hiện rõ yêu cầu phát triển tư duy thực nghiệm và năng lực giải quyết vấn đề hóa học.

Về nội dung, đề có độ bao quát khá tốt các mạch kiến thức hóa học, đồng thời kết hợp giữa kiến thức vô cơ, hữu cơ, đại cương, thực nghiệm và ứng dụng. Nhiều câu hỏi được đặt trong các bối cảnh liên quan đến sản xuất, môi trường, đời sống và thí nghiệm hóa học, giúp kiểm tra khả năng vận dụng kiến thức thay vì chỉ ghi nhớ máy móc.

Đề thi có mức độ khó vừa phải, cấu trúc hợp lý và khả năng phân hóa khá rõ. Phần I chủ yếu kiểm tra kiến thức nền và nhận biết - thông hiểu; phần II bắt đầu yêu cầu vận dụng, đặc biệt câu 2 và câu 3 đòi hỏi phân tích dữ kiện, suy luận và xử lí hóa học. Phần III có tính phân hóa cao, nổi bật ở câu 1, câu 3 và câu 6, yêu cầu học sinh phối hợp nhiều kiến thức, tư duy định lượng và giải quyết vấn đề.

Đặt trong cùng yêu cầu của Chương trình GDPT 2018 và mục tiêu của kỳ thi tốt nghiệp THPT, so với đề thi cùng môn trong đợt thi tháng 6, hai đề có độ tương đương rất cao. Hai đề đều sử dụng ba dạng câu hỏi nhằm tạo các tầng đánh giá khác nhau: nhận biết - thông hiểu ở phần nhiều lựa chọn; đánh giá khả năng phân tích nhận định ở phần Đúng/Sai và yêu cầu xử lý, tính toán, suy luận độc lập ở phần trả lời ngắn. Đây là điểm phù hợp với định hướng đánh giá năng lực của chương trình GDPT 2018.

Phạm vi kiến thức của hai đề cũng tương đồng. Về mức độ khó, hai đề tương đương về yêu cầu tổng thể, nhưng có sự khác nhau trong cách thức đánh giá. Đề tháng 6 chú trọng năng lực đọc hiểu bối cảnh khoa học, nhận diện biến số, phân tích dữ liệu và giải quyết vấn đề thực tiễn; trong khi đề lần 2 chú trọng hơn đến tư duy hóa học và xử lí định lượng theo chuỗi.