Ba nhà vật lý xuất sắc

Đó là Đàm Thanh Sơn, Nguyễn Trọng Hiền, Lưu Lệ Hằng. Họ là những nhà khoa học có đóng góp lớn cho nền khoa học và văn minh nhân loại.

Những nụ hàm tiếu năm nào…

Điều khiến tôi cảm thấy thích thú xen lẫn chút ít tự hào là trong cuộc đời làm báo của mình đã được dự đủ cả 10 lần Gặp gỡ Việt Nam - những cuộc gặp trải dài hơn 2 thập niên.

Gặp gỡ Việt Nam lần I diễn ra tại Nhà khách Bộ Quốc phòng ở 33A phố Phạm Ngũ Lão, chênh chếch phía sau Nhà hát Lớn vào cuối năm 1993. Trời rét căm căm, gió mùa Đông Bắc tràn về, xao xác những vòm sấu, vòm me trên phố hè Hà Nội...

Các nhà khoa học Đàm Thanh Sơn, Nguyễn Trọng Hiền, Lưu Lệ Hằng. (Ảnh do nhân vật cung cấp)
 
Các nhà khoa học Đàm Thanh Sơn, Nguyễn Trọng Hiền, Lưu Lệ Hằng. (Ảnh do nhân vật cung cấp)
 
Các nhà khoa học Đàm Thanh Sơn, Nguyễn Trọng Hiền, Lưu Lệ Hằng. (Ảnh do nhân vật cung cấp)
Các nhà khoa học Đàm Thanh Sơn, Nguyễn Trọng Hiền, Lưu Lệ Hằng. (Ảnh do nhân vật cung cấp)

Dạo đó, nước ta chưa thoát khỏi cảnh túng thiếu của thời kỳ bao cấp kéo dài. Việt Nam lại còn bị bao vây, cấm vận. Hà Nội chưa làm gì có nhiều khách sạn năm sao hào hoa, lộng lẫy như hôm nay. “Khách sạn bao cấp” lắm gián, nhiều muỗi, có cả... chuột cống chạy ngang qua phòng ngủ!

Nhà khách Bộ Quốc phòng là nơi “sang” nhất để có thể đón các vị khách nước ngoài, trong đó có Jack Steinberger - giải Nobel. Sau cuộc gặp, ông gửi thư đề nghị Tổng thống Bill Clinton dỡ bỏ lệnh cấm vận vì Việt Nam đang đổi mới, sẵn sàng làm bạn với Mỹ.

Năm 1993, nước ta và Mỹ chưa lập quan hệ ngoại giao. Muốn đến Hà Nội, J. Steinberger và nhiều nhà vật lý phương Tây khác phải ghé qua Paris hay Bangkok, làm visa tại Đại sứ quán Việt Nam ở đấy.

Nhiêu khê là thế nhưng vì tình bạn “cố tri”, hàng trăm nhà vật lý Mỹ và phương Tây vẫn tới Hà Nội, do nể lời mời của GS Trần Thanh Vân, Chủ tịch Hội Gặp gỡ Việt Nam.

TS Đàm Thanh Sơn và TS Nguyễn Trọng Hiền đều có mặt ngay từ cuộc gặp đầu tiên ấy. Anh Sơn năm đó mới 24 tuổi, quê ở Bắc Ninh; còn anh Hiền 30 tuổi, quê Đà Nẵng. Báo cáo của 2 anh chính là bản luận án tiến sĩ sắp bảo vệ. Anh Sơn trở về nước từ Viện Nghiên cứu Hạt nhân Moskva, giới thiệu với hội nghị một cách nhìn mới đối với cấu trúc hạt nhân nguyên tử.

Anh Hiền làm việc cho NASA, trở về từ Đại học Princeton. Bản báo cáo của anh nêu lên những kết quả mới và lạ, vừa thu được sau chuyến khảo sát dài ngày tại châu Nam Cực. Ta cần phân biệt rạch ròi hai khái niệm: Nam Cực (South Pole) tức là điểm cực Nam trên trục quay của trái đất; còn châu Nam Cực (Antarctica) là lục địa bao la với diện tích 14 triệu km2 (rộng hơn châu Âu) mà 98% bề mặt bị phủ dưới một lớp băng dày, chỗ “mỏng” nhất cũng... 1,9 km! Đó là lục địa lạnh -1000C, không có cư dân bản địa; chỉ tại một vài nơi “ấm áp” như vịnh Ross, mới thoáng thấy chim cánh cụt bắt cá ăn.

Anh Hiền dẫn đầu một nhóm nghiên cứu của NASA bám trụ tại đấy để thám trắc bức xạ nền vi ba vũ trụ (cosmic microwave background radiation), bởi vì tại lục địa này, không khí rất khô, bức xạ vi ba dễ lan truyền; đêm lại dài tới... 6 tháng! Suốt 24 giờ, lúc nào vòm trời cũng đầy sao, tha hồ mà quan sát.

Gặp gỡ Việt Nam lần II diễn ra tại Hội trường Thống Nhất (TP HCM) vào cuối tháng 10-1995. Lúc đó, nếu tạt ra Bình Thuận là có thể quan sát nhật thực toàn phần, cho nên số nhà vật lý tới dự đông hơn: 220 người thuộc 40 quốc tịch.

Hai anh Sơn và Hiền chẳng bỏ lỡ dịp đó. Và, lần ấy, còn có thêm một gương mặt mới: chị Lưu Lệ Hằng (tức Jane Luu). Chị sinh năm 1963 tại Sài Gòn nhưng quê nội, ngoại ở Nam Định, Hải Phòng. Bảo vệ luận án tiến sĩ năm 26 tuổi, chị trở thành phó giáo sư của Đại học Harvard danh tiếng. Đã ngoài 30 nhưng trông chị trẻ và “bụi” như một cô sinh viên năm cuối, áo thun vàng chanh, quần jeans lam thẫm, giày thể thao trắng, tóc cắt ngắn...

Bản báo cáo của Jane Luu cho biết: David Jewitt và chị vừa khám phá mấy chục tiểu hành tinh ở vành đai Kuiper, xa tít phía ngoài Hải Vương Tinh; và một tiểu hành tinh trong số đó được thế giới đặt tên là 5430 Luu, theo họ Lưu của chị...

Hai thập niên sau...

Từ đấy đến nay, hai anh Sơn, Hiền cùng tôi đều đặn dự Gặp gỡ Việt Nam. Anh Hiền và tôi còn đến vùng thung lũng sông Loire ở miền Trung nước Pháp dự Gặp gỡ Blois về vật lý thiên văn, cũng do GS Trần Thanh Vân chủ trì. Rồi anh nhận lời mời hằng năm về nước vào dịp hè, giảng bài cho chương trình vật lý tiên tiến tại Đại học Huế.

Tháng 8-2013, chị Hằng cũng đã nhận lời mời của GS Vân về Quy Nhơn (Bình Định) dự lễ khai trương Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành nhưng rất tiếc đến phút chót do việc riêng bất ngờ, chị không về được. Tôi không thể chuyện trò cùng chị, đành trao đổi email.

Có thể nói, suốt 2 thập niên qua, không một thành công khoa học nào của mấy anh chị ấy mà tôi không theo dõi.

Ngày 29-4-2014, Đàm Thanh Sơn được Viện Hàn lâm Khoa học quốc gia (National Academy of Sciences/NAS) của Mỹ bầu làm viện sĩ, sau khi có sự phản biện kỹ càng của các nhà vật lý hàng đầu. NAS thành lập năm 1863, vào thời Tổng thống Abraham Lincoln, hiện có 2.200 viện sĩ. 200 viện sĩ của NAS từng đoạt giải Nobel, thể hiện rõ chất lượng viện sĩ của viện này.

Nhớ lại, đầu năm 2005, P. K. Kovtun, D. T. Son và A. O. Starinets công bố công trình về một mô hình lỗ đen lỏng trong không gian 10 chiều, trên Physical Review. Các tác giả tiên đoán trạng thái vật chất từng tồn tại trong 10 micro giây đầu tiên của vũ trụ là một chất lỏng gần như lý tưởng có tỉ số độ nhớt với mật độ entropy là một hằng số (về sau gọi là hằng số KSS) chỉ liên quan với các hằng số cơ bản Planck và Boltzmann.

Tiên đoán lý thuyết của nhóm KSS được các trung tâm thực nghiệm lớn ở Mỹ như RHIC và Duke kiểm tra, xác nhận là đúng. Tháng 5-2010, tạp chí Physics Today của Hội Vật lý Mỹ in 3 bài trong cùng 1 số, ca ngợi công trình của nhóm KSS - một điều hiếm thấy.

Năm 2014, anh Hiền cũng gặt hái được thành công lớn. “Tuổi” của vũ trụ hiện là 13,798 tỉ năm. Một lý thuyết, nghe rất “khó tin”, cho rằng vũ trụ của chúng ta sinh ra từ Vụ Nổ Lớn (Big Bang). Một lý thuyết khác, còn “khó tin” hơn, là Thuyết Lạm phát (Inflation Theory). Theo thuyết này thì vũ trụ bùng lên từ hư không (nothing) hay chính xác hơn là từ một điểm kỳ dị (singularity) có kích thước nhỏ hơn hạt nhân nguyên tử, nổ tung với vận tốc lớn hơn vận tốc ánh sáng, trong một khoảnh khắc cực ngắn, chừng một phần... tỉ tỉ tỉ tỉ... giây! Như vậy, vũ trụ không phải là hằng hữu, từ thuở nào vẫn thế, mà là vô thường, luôn biến động.

Nhóm BICEP2 thuộc Trung tâm Thiên văn Harvard - Smithsonian mà anh Hiền là một thành viên muốn tìm chứng tích cho Thuyết Lạm phát, qua quan trắc bức xạ nền ở châu Nam Cực; và họ đã làm việc tại đấy nhiều lần, có lần tới nửa năm.

Sau hơn 20 năm nhọc nhằn quan trắc, tháng 3-2014, BICEP2 công bố tại Đại học Harvard một kết quả vang dội là đã ghi lại được hình ảnh sóng hấp dẫn như Albert Einstein thiên tài từng tiên đoán, trong khoảnh khắc đầu tiên của vũ trụ, tác động lên bức xạ “hóa thạch” - một khám phá được coi xứng đáng với giải Nobel.

Tôi cũng muốn nhắc tới thành công sáng chói của chị Jane Luu, dù không còn “sốt dẻo” nữa. Ngày 31-5-2012, tại Oslo (Na Uy), Viện Hàn lâm Khoa học Na Uy cho biết: David Jewitt, Jane Luu và Michael Brown được tặng giải Kavli vì đã khám phá ra vành đai Kuiper, làm rõ hơn lịch sử Hệ Mặt trời. Giải Kavli được coi là “Nobel thiên văn học”, kèm theo số tiền 1 triệu USD.

Trước đó, chiều 29-5-2012, tại Hồng Kông, Quỹ Shaw cũng thông báo: David Jewitt và Jane Luu được tặng giải Shaw, được coi là “Nobel phương Đông”, cũng kèm theo 1 triệu USD.

Ba nhà vật lý trẻ năm nào - Đàm Thanh Sơn, Nguyễn Trọng Hiền và Lưu Lệ Hằng - đã và đang làm rạng danh cho Hội Gặp gỡ Việt Nam cũng như cho đất Việt yêu dấu ngàn năm.

Theo Hàm Châu
Người Lao Động

MỚI NHẤT
Đổi mới phương pháp dạy học ở đại học
Đổi mới phương pháp dạy học ở đại học

PGS.TS Đặng Văn Đức - Trường ĐH Sư phạm Hà Nội - cho rằng: Việc lựa chọn các phương pháp dạy học phù hợp đáp ứng được mục tiêu đào tạo ở bậc đại học trong thời kỳ mới của đất nước, cần dựa trên 3 tiêu chí quan trọng.

Thứ hai, 23/02/2015 - 08:16

Ước ao ngày Tết của cậu học trò tàn tật bị cha mẹ bỏ rơi
Ước ao ngày Tết của cậu học trò tàn tật bị cha mẹ bỏ rơi

(Dân trí) - Hai tay cụt đến khuỷu, hai bàn chất mất không còn ngón, Lạc bị cha mẹ bỏ rơi khi em khoảng chừng 2 tháng tuổi. Bao năm qua, mỗi dịp Tết đến xuân về em lại ước ao được đón một cái tết đầm ấm bên cha mẹ mình.

Thứ hai, 23/02/2015 - 07:03

Chat với thầy hiệu trưởng xì-tin gây bão nhất năm 2014
Chat với thầy hiệu trưởng xì-tin gây bão nhất năm 2014

Là hiệu trưởng nhưng sẵn sàng online chat Yahoo hai tiếng liên tục để giải đáp các thắc mắc của học trò, không ngại dầm mưa cùng các em trong lễ chia tay, đặc biệt, màn nhảy hiphop sôi động cùng học sinh trong lễ khai giảng năm học mới 2014-2015 đã làm cho thầy Nguyễn Quốc Bình, trường Trung học phổ thông Việt Đức (Hà Nội), trở thành một mẫu hiệu trưởng… xì-tin, "hot" nhất năm 2014 và được giới trẻ cực kỳ yêu thích.

Thứ hai, 23/02/2015 - 07:01

Cảm động chuyện thầy giáo tật nguyền nhận học phí bằng gạo trộn với… đất
Cảm động chuyện thầy giáo tật nguyền nhận học phí bằng gạo trộn với… đất

(Dân trí) - Đã hơn 25 năm kể từ ngày tập tễnh những bước chân đầu tiên sau cơn bạo bệnh, thầy Nguyễn Trai (51 tuổi, trú tại thôn Thanh Lam, xã Phú Đa, huyện Phú Vang, tỉnh Thừa Thiên Huế) vẫn cần mẫn giảng dạy cho học trò xứ cát những bài học vỡ lòng về con chữ đầu tiên.

Thứ hai, 23/02/2015 - 03:45

Giải pháp đột phá nào để Việt Nam giữ chân được hiền tài?
Giải pháp đột phá nào để Việt Nam giữ chân được hiền tài?

Giải pháp bứt phá để thu hút hiền tài là phải thay đổi về chính sách sử dụng nhân lực một cách hợp lý...

Thứ hai, 23/02/2015 - 12:06

Tiệc âm nhạc đón năm Mùi của du học sinh tại vương quốc Anh
Tiệc âm nhạc đón năm Mùi của du học sinh tại vương quốc Anh

(Dân trí) - Hội Sinh viên Việt Nam tại Huddersfield, Anh (VietSoc Huddersfield) đã tổ chức một “bữa tiệc” âm nhạc ấn tượng đón Tết Ất Mùi vào đúng thời khắc giao thừa theo giờ Việt Nam.

Chủ nhật, 22/02/2015 - 02:00

Hoàn thiện đề tài “lạ” cách đây 3 thập kỷ
Hoàn thiện đề tài “lạ” cách đây 3 thập kỷ

Người làm việc này là Lê Thu Hương, sinh viên Trường ĐH Y dược Huế, với nỗ lực nghiên cứu thuốc chữa bỏng ở dạng gel - công trình nghiên cứu dược phẩm mới chưa từng xuất hiện trong điều trị bỏng.

Chủ nhật, 22/02/2015 - 12:00

Câu chuyện cảm động “cõng chữ” lên non của cô giáo miền xuôi
Câu chuyện cảm động “cõng chữ” lên non của cô giáo miền xuôi

(Dân trí) - Phải xa con khi con chưa tròn 1 tuổi, ngày cha mất chị không kịp về, không ít lần suýt chết vì bị sốt rét và đi qua những cơn lũ… Vậy mà, 10 năm gắn đời mình với nghiệp “trồng người” trên non chị chưa bao giờ ân hận khi quyết định ở lại.

Chủ nhật, 22/02/2015 - 10:00

Đạo học xưa và nay
Đạo học xưa và nay

Năm 1070, Lý Nhân Tông cho dựng Văn Miếu, năm 1076 cho xây Quốc Tử Giám - Nhà quốc học đầu tiên trong lịch sử nền giáo dục Việt Nam. Truyền thống ham học, trọng chữ được duy trì liên tục cho đến ngày nay. Tuy nhiên đạo học mỗi thời một khác và có nhiều điều trăn trở.

Chủ nhật, 22/02/2015 - 08:32

Làm đầu bếp cũng lên đỉnh vinh quang
Làm đầu bếp cũng lên đỉnh vinh quang

Là người Việt đầu tiên trở thành Tổng bếp trưởng trong hệ thống khách sạn quốc tế 5 sao khi mới ngoài 40, Nguyễn Công Chung có cơ hội đi hàng chục nước để giới thiệu món ăn Việt ra thế giới. Anh trở thành niềm mơ ước của nhiều người trẻ trong nghề.

Chủ nhật, 22/02/2015 - 08:00

Bạn trẻ chen chân tại Văn Miếu xin chữ đầu năm
Bạn trẻ chen chân tại Văn Miếu xin chữ đầu năm

(Dân trí) - Trong tiết xuân đương rộ nở, rất nhiều người dân và các bạn trẻ Hà thành đã xếp hàng tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám để xin chữ ông đồ, mong cho một năm mới an khang, thịnh vượng.

Chủ nhật, 22/02/2015 - 07:00

1.000 đại biểu dự lễ Tết thầy
1.000 đại biểu dự lễ Tết thầy

Ngày 21/2 (tức 3 Tết Ất Mùi), tại Văn miếu Trấn Biên (phường Bửu Long, TP.Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai), Sở GD-ĐT Đồng Nai, UBND TP. Biên Hòa và Trung tâm Văn miếu Trấn Biên đã tổ chức lễ Tết thầy- Tết Nguyên đán Ất Mùi 2015.

Chủ nhật, 22/02/2015 - 06:00

ĐÁNG QUAN TÂM
Sinh viên “làng nho” Bordeaux khoe bánh chưng xanh ngày Tết
Sinh viên “làng nho” Bordeaux khoe bánh chưng xanh ngày Tết

(Dân trí) - Không khí Tết cổ truyền đang rộn ràng khắp cộng đồng người Việt năm châu, ở xứ sở rượu vang Bordeaux, các du học sinh Việt của “Làng Nho”, mặc mưa gió, quây quần bên nhau gói bánh chưng - gìn giữ truyền thống đẹp của Hội mỗi năm.

Chủ nhật, 22/02/2015 - 02:00

Nữ bí thư đoàn 9X viết chữ đẹp của đồng bào Chứt
Nữ bí thư đoàn 9X viết chữ đẹp của đồng bào Chứt

(Dân trí) - “Một trong những điều em mong muốn là vận động các bạn trẻ thay đổi về tập quán hôn nhân cận huyết”, đó là tâm nguyện của nữ bí thư 9x Hồ Thị Duyên - Bí thư chi đoàn, Chi hội trưởng Hội Liên hiệp thanh niên (LHTN) bản Rào Tre.

Thứ bảy, 21/02/2015 - 12:23

Rộn ràng “Tết Ngọt” cùng du học sinh Việt tại Canada
Rộn ràng “Tết Ngọt” cùng du học sinh Việt tại Canada

(Dân trí) - Vị ngọt của chương trình Gala Tết Ngọt 2015 chính là vị ngọt của sự yêu thương, đoàn kết trong “gia đình” sinh viên Việt Nam thành phố Montreal, Canada.

Thứ bảy, 21/02/2015 - 10:00

Đổi mới giáo dục - Từ góc nhìn đối thoại
Đổi mới giáo dục - Từ góc nhìn đối thoại

“Đối thoại giáo dục” tại TP Hồ Chí Minh hồi cuối tháng 7 đầu tháng 8/2014 được nhiều cơ quan truyền thông xem là sự kiện nổi bật trong lĩnh vực GD&ĐT của năm. Hội thảo do nhóm Đối thoại giáo dục - một nhóm trí thức mà các thành viên chủ chốt là những nhà khoa học người Việt đang làm việc tại các trường ĐH ở nước ngoài- chủ trì tổ chức. Nghe họ chia sẻ để suy ngẫm:

Thứ bảy, 21/02/2015 - 09:45

Giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt để chống bệnh “sính chữ”
Giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt để chống bệnh “sính chữ”

(Dân trí) - Hiện nay, quá nhiều sách vở, báo chí (kể cả báo hình) hiện tượng quá lạm dụng và dùng sai từ Hán Việt đã đến mức quá đáng, không chấp nhận được. Theo chúng tôi, việc dùng sai từ Hán Việt có nhiều nguyên nhân và sự biểu hiện phức tạp.

Thứ bảy, 21/02/2015 - 08:00

Thăm sóc đồng bào Khmer hiếu học
Thăm sóc đồng bào Khmer hiếu học

(Dân trí) - Con đường bê tông dẫn vào sóc của đồng bào Khmer (ấp 10, xã Lương Nghĩa, Long Mỹ, Hậu Giang) với nhiều căn nhà lá cũ kỹ, nhưng nơi đây lại có nhiều gia đình hiếu học nhất tỉnh với những thạc sĩ, kỹ sư, bác sĩ giờ có việc làm ổn định.

Thứ bảy, 21/02/2015 - 07:38

Những du học sinh Việt nổi danh xứ người năm 2014
Những du học sinh Việt nổi danh xứ người năm 2014

(Dân trí) - Vương Linh, Lệ Quân, Đức Anh, Hoàng Long, Thanh Hiền và hai chị em Giáng Quỳnh - Bảo Quyên… là những du học sinh Việt tài năng ghi dấu ấn, tạo nên tiếng vang ở xứ người trong năm 2014 vừa qua.

Thứ bảy, 21/02/2015 - 06:01

Độc đáo clip cô gái viết chữ ngược chúc Tết
Độc đáo clip cô gái viết chữ ngược chúc Tết

(Dân trí) - Những dòng chữ viết ngược đã khó mà còn viết đẹp như Bích Mai thì không phải ai cũng làm được.

Thứ bảy, 21/02/2015 - 04:00

Đêm hội Tết “giao hòa thời gian” của du học sinh Việt tại Grenoble
Đêm hội Tết “giao hòa thời gian” của du học sinh Việt tại Grenoble

(Dân trí) - Tết Grenoble 2015 - “Sự giao hòa của thời gian” là chương trình ấn tượng kết thúc chuỗi sự kiện văn hóa mừng xuân Ất Mùi của hội sinh viên Việt Nam tại thành phố Đông Nam nước Pháp, Grenoble (AEVG).

Thứ bảy, 21/02/2015 - 02:00

PGS Nguyễn Lân Trung: Nỗ lực theo cha để các con lại theo mình
PGS Nguyễn Lân Trung: Nỗ lực theo cha để các con lại theo mình

GS Nguyễn Lân là một cây đại thụ trong ngành Giáo dục Việt Nam. Tấm gương lao động hăng say và nghị lực của ông đã truyền lại cho 8 người con.

Thứ sáu, 20/02/2015 - 02:29

Mong ước của các thủ lĩnh 9X trong năm Ất Mùi
Mong ước của các thủ lĩnh 9X trong năm Ất Mùi

(Dân trí) - Là những thủ lĩnh trẻ phụ trách các dự án hướng về cộng đồng, Phương Nguyên, Thùy Dung, Anh Duy và Minh Đáp đã bày tỏ những mong ước, nguyện vọng cao đẹp trong năm mới.

Thứ sáu, 20/02/2015 - 02:00

Cây cầu khuyến học, thoát nghèo của bản Khuông
Cây cầu khuyến học, thoát nghèo của bản Khuông

(Dân trí) - Từ khi có cây cầu vượt suối, hàng ngày các em học sinh của bản Khuông đến trường không còn bị lo ngã xuống suối. Mùa mưa lũ không phải nghỉ học ở nhà. Cây cầu vượt suối Hang Bang không chỉ giúp học sinh đi học mà còn giúp dân bản Khuông thoát nghèo.

Thứ sáu, 20/02/2015 - 12:01