Chín chiếc khăn tìm thấy tại Công viên Lê Thị Riêng: Biệt động Sài Gòn dùng ám hiệu gì nhận nhau?

Mới đây, Bộ Tư lệnh TPHCM thông tin về 9 chiếc khăn quàng cổ được lực lượng chức năng tìm thấy tại Công viên Lê Thị Riêng.

Theo cơ quan chức năng, trong quá trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ ở Công viên Lê Thị Riêng, lực lượng chức năng đã tìm thấy nhiều bộ di vật đi kèm như khăn quàng cổ, dây thắt lưng, dép, lược...

Trong số 9 chiếc khăn được kiểm đếm, một số nằm trong mộ tập thể. Những hiện vật này được xem là manh mối phục vụ quá trình xác minh danh tính các liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Việc nhiều chiếc khăn có hoa văn tương tự xuất hiện cùng một khu vực đặt ra câu hỏi: Đây chỉ là vật dụng cá nhân hay từng được một nhóm chiến sĩ sử dụng làm dấu hiệu nhận biết nhau?

Câu chuyện về trang phục và ám hiệu của những người hoạt động bí mật trong nội thành Sài Gòn thời điểm đó, cũng thu hút sự quan tâm của dư luận.

Chiến sĩ Biệt động sử dụng khăn như thế nào?

Phóng viên Dân trí đã liên hệ với nhiều cựu chiến sĩ Biệt động Sài Gòn. Qua lời kể của những chứng nhân lịch sử, các đơn vị Biệt động không có một quy ước chung về trang phục để nhận diện đồng đội. Việc sử dụng khăn, trang phục hay ám hiệu khi hoạt động bí mật không có một khuôn mẫu chung mà phụ thuộc vào từng đơn vị, địa bàn và nhiệm vụ. 

Bà Nguyễn Thị Phương - nguyên chiến sĩ Biệt động Sài Gòn, từng là thư ký của Thiếu tướng Trần Hải Phụng - lưu ý trước hết cần phân biệt khăn rằn với loại khăn caro đang được nhắc đến tại Công viên Lê Thị Riêng.

Theo ký ức của bà, khăn rằn là vật dụng khá phổ biến ở căn cứ, chiến khu và vùng nông thôn. Cán bộ, chiến sĩ có thể dùng khăn để lau người, choàng đầu, che nắng hoặc phục vụ sinh hoạt. Trong một số trường hợp cần giữ bí mật danh tính, khăn rằn còn được dùng để che mặt.

“Trong căn cứ, có lúc một số cán bộ, chiến sĩ được tập trung để nghe phổ biến nhiệm vụ nhưng không được biết mặt nhau. Khi đó, họ quấn khăn che phần lớn khuôn mặt, chỉ để lộ đôi mắt”, bà nhớ lại.

Vì vậy, theo bà Phương, việc một chiến sĩ mang khăn rằn không đồng nghĩa chiếc khăn đó được sử dụng làm ám hiệu. Riêng với những chiếc khăn caro được tìm thấy tại Công viên Lê Thị Riêng, bà cho rằng việc có nhiều chiếc tương tự nằm cùng khu vực là chi tiết đáng chú ý.

“Nếu một chiếc khăn thì có thể nghĩ đó chỉ là vật dụng để sử dụng thôi. Nhưng nếu có tới 8-9 cái khăn nằm chung như thế thì cũng có thể nhận định đó là một vật dụng các chiến sĩ sử dụng làm ám hiệu”, bà nói.

Theo bà Phương, trong hoạt động bí mật, từng nhóm hoặc từng nhiệm vụ có thể quy ước dấu hiệu riêng để nhận biết nhau. Dấu hiệu có thể là màu áo, kiểu áo, nón, cách thắt khăn, quàng khăn hoặc một đặc điểm đã được báo trước.

Bản thân bà khi làm giao liên từng nhận biết người cần gặp qua màu hoặc kiểu áo. Tuy nhiên, những quy ước như vậy chỉ phục vụ từng nhiệm vụ, không phải dấu hiệu chung của toàn lực lượng.

“Nếu là ám hiệu thì những cái khăn caro đó có thể do nhóm nhỏ quy ước với nhau. Ám hiệu ít khi là quy ước của tổ chức lớn”, bà Phương nói.

Từ kinh nghiệm hoạt động, bà cho rằng không thể loại trừ khả năng những chiếc khăn caro là dấu hiệu riêng của một nhóm. Song chỉ từ những hiện vật này chưa thể kết luận chúng thuộc về lực lượng nào hay có từng được sử dụng làm ám hiệu hay không.

Bà Sáu Túy - chiến sĩ thuộc đơn vị Biệt động Sài Gòn vùng III cánh Tây Nam, Phân khu II - cũng cho biết bản thân từng quàng khăn khi vào nội thành. Trong đợt 1 Tết Mậu Thân, đơn vị bà tham gia trận đánh ở Phú Thọ Hòa, 38 người hy sinh.

“Thời đó, mỗi lần ra nội thành tôi thường mặc đồ bà ba, quàng khăn rằn sọc trắng đen hoặc khăn có màu hồng, họa tiết sọc dọc nhỏ”, bà Túy nhớ lại.

Tuy nhiên, bà cho biết những loại khăn mình từng sử dụng không giống những chiếc vừa được tìm thấy tại Công viên Lê Thị Riêng. Theo bà Sáu Túy, lực lượng Biệt động cũng có những cách riêng để nhận biết đồng đội, nhưng dấu hiệu đó không nhất thiết nằm ở trang phục.

“Ví dụ, khi anh em hẹn nhau tập kết ở quán nước hoặc một địa điểm nào đó, thì thấy nhau chỉ cần hỏi nhau vài câu là biết đó có phải là đồng đội mình hay không”, bà Túy kể.

Trang phục của chiến sĩ Biệt động khi hoạt động

Bà Chín Nghĩa (tên thật Vũ Minh Nghĩa) - chiến sĩ Biệt động Sài Gòn thuộc Đội 5, từng tham gia trận đánh Dinh Độc Lập năm Mậu Thân 1968 - cho biết, riêng đơn vị bà không sử dụng khăn hay trang phục đặc biệt để nhận biết nhau.

Theo bà, các chiến sĩ Biệt động phải ăn mặc giống người dân để tránh gây chú ý và để có thể hòa vào đám đông nếu tình huống buộc phải rút lui. Không những vậy, khi hoạt động tại Sài Gòn, chiến sĩ Biệt động cũng không mang dép râu mà sử dụng giày dép giống người dân thành thị.

“Ở vùng giải phóng, người dân thường mặc bà ba, quàng khăn vì nó phù hợp với hoàn cảnh che nắng, đi ruộng. Nhưng các chiến sĩ không thể giữ nguyên trang phục như vậy khi vào thành phố. Kiểu ăn mặc như vậy rất dễ bị chú ý, sinh nghi”, bà kể.

Chia sẻ với phóng viên, Đại tá Tư Cang cùng quan điểm cho rằng lực lượng Biệt động Sài Gòn không có một loại quân phục hay trang phục thống nhất.

“Thời đó nghèo lắm, ai có gì mặc nấy. Người khá hơn thì có áo sơ mi, quần tây, nhiều người mặc áo thun. Không có chuyện mọi người mặc giống nhau hay có một loại trang phục thống nhất”, ông kể.

Theo ông, trong quá trình hoạt động, chiến sĩ có thể được người dân cho áo, khăn rồi sử dụng như những vật dụng bình thường. Một chi tiết đặc biệt Đại tá Tư Cang còn nhớ là trước các trận đánh Tết Mậu Thân, một số chiến sĩ chủ động mặc quần áo đẹp hơn ngày thường vì ý thức rằng mình có thể hy sinh.

“Khi bước vào trận đánh Tết Mậu Thân, nhiều anh em mua đồ đẹp để mặc. Họ biết đó có thể là thời khắc cuối cùng của cuộc đời nên sẵn sàng chuẩn bị kỹ lưỡng nhất”, ông nói.

Một chi tiết trong hồi ký Biệt động Sài Gòn của Đại tá Nguyễn Đức Hùng (bí danh Tư Chu) cũng cho thấy cách những người hoạt động bí mật ngụy trang thành người bình thường, hòa vào đời sống thường ngày.

Ông kể vào mùng 1 Tết Mậu Thân, gần như toàn bộ cơ quan trực thuộc Phân khu 6 cùng các chỉ huy đơn vị tác chiến tập trung tại căn nhà số 7 Yên Đổ (nay là số 7 Lý Chính Thắng). “Nhìn từ bên ngoài, dễ lầm tưởng chúng tôi là một đại gia đình đang họp mặt chúc Tết nhau”, Đại tá Tư Chu viết.

Bà Bích Nga - Chủ nhiệm CLB Truyền thống kháng chiến Khối vũ trang Sài Gòn - Gia Định - khẳng định bà chưa từng biết lực lượng Biệt động Sài Gòn quy định một hình thức trang phục làm ám hiệu.

Theo bà, chiến sĩ Biệt động chủ yếu ăn mặc như người bình thường, quần áo và giày dép rất đa dạng. Tuy nhiên, trong từng trận đánh hoặc nhiệm vụ cụ thể vẫn có thể xuất hiện những dấu hiệu riêng. Bà nhớ tại khu vực Tòa Đại sứ Mỹ từng có trường hợp chiến sĩ đeo khăn quàng cổ màu trắng và băng tay đỏ.

“Nhưng đó chỉ là một trường hợp, còn những người khác thì không”, bà lưu ý.

Theo bà Bích Nga, chính sự khác biệt giữa các đơn vị và nhiệm vụ khiến việc suy đoán nguồn gốc của 9 chiếc khăn cần hết sức thận trọng. Những dấu hiệu như loại khăn, hoa văn hay cách ăn mặc cũng có thể gắn với một lực lượng, tổ chức cách mạng khác hoạt động trong cùng thời kỳ. 

Đến thời điểm này, bà Nga chưa thể khẳng định những di vật này là của các chiến sĩ Biệt động Sài Gòn hay không. Dù vậy, bà Nga vẫn hy vọng tìm thấy hài cốt của các chiến sĩ năm xưa.

Với cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng, mỗi hiện vật được nhận diện chính xác đều có thể trở thành một manh mối quan trọng để lần tìm danh tính những người đã hy sinh.