Bộ hài cốt 5.500 năm tuổi tiết lộ nguồn gốc bệnh tình dục ám ảnh thế giới

Mới đây, các chuyên gia đã tiến hành phân tích ADN cổ đại từ một bộ xương người 5.500 năm tuổi cho thấy, tổ tiên của vi khuẩn gây bệnh giang mai đã tồn tại ở châu Mỹ sớm hơn ít nhất 3.000 năm so với những gì từng được biết đến trước đây.

Bằng chứng cổ xưa nhất thế giới về Treponema pallidum - loại vi khuẩn gây bệnh giang mai và một số bệnh nhiễm trùng da mạn tính - được tìm thấy trong bộ xương 5.500 năm tuổi chôn tại một mái đá tự nhiên ở Colombia.

Tuy nhiên, bằng chứng di truyền cho thấy người này bị nhiễm một chủng T. pallidum chưa từng được biết đến trước đây. Điều này khiến cho bức tranh về quá trình tiến hóa của bệnh giang mai vốn phức tạp, nay càng thêm rối rắm.

Trong nhiều thế kỷ, các nhà nghiên cứu đã tranh luận về nguồn gốc địa lý và sự lan rộng của các bệnh do Treponema gây ra, bao gồm căn bệnh tình dục như giang mai. 

Trên thực tế, những đại dịch giang mai được ghi nhận rõ ràng nhất xảy ra ở châu Âu vào thế kỷ 15. Bởi vậy các giả thuyết ban đầu cho rằng Christopher Columbus đã mang bệnh giang mai từ châu Âu sang châu Mỹ. Hoặc ngược lại, người bản địa châu Mỹ đã truyền bệnh cho Columbus và thủy thủ đoàn của ông.

Tuy nhiên, các nghiên cứu ADN gần đây đã xác định sự hiện diện của T. pallidum trong xương của một người được chôn cất vào khoảng năm 1.000 sau Công nguyên tại Chile. Ngoài ra nó cũng xuất hiện trong một số cá thể được chôn cất vào giai đoạn từ năm 350 trước Công nguyên đến năm 570 sau Công nguyên tại Brazil.

Những phát hiện này cho thấy vi khuẩn đã tồn tại ở châu Mỹ từ rất lâu trước chuyến thám hiểm của Columbus.

Trong một nghiên cứu được công bố vào ngày 22/1 trên tạp chí Science, các chuyên gia đã phân lập được bộ gene T. pallidum cổ xưa nhất từng được biết đến, xuất hiện từ bộ xương của một người đàn ông trung niên thuộc cộng đồng săn bắt hái lượm. Người này được chôn cất tại Colombia cách đây 5.500 năm.

“Kết quả của chúng tôi đẩy mốc thời gian về mối liên hệ giữa T. pallidum và con người lùi lại hàng nghìn năm”, ông Davide Bozzi, nhà sinh học đến từ Đại học Lausanne (Thụy Sĩ), cho biết.

Các bộ gene cổ đại của Treponema đặc biệt khó thu thập và thường chỉ được tìm thấy trong những bộ xương có dấu hiệu tổn thương xương do bệnh giang mai gây ra.

Chẳng hạn như các lỗ khiến xương trông như bị mối mọt. Đây là dấu hiệu thường liên quan đến giai đoạn muộn của bệnh. Đáng ngạc nhiên là bộ xương 5.500 năm tuổi chứa bằng chứng về xoắn khuẩn này lại không có bất kỳ tổn thương xương rõ rệt nào, trong khi những bộ xương khác chôn tại cùng khu vực thì có.

Khi phân tích bộ gene T. pallidum mới và được đặt tên là TE1-3, các nhà nghiên cứu phát hiện đây là một nhánh tiến hóa khác biệt so với tất cả các phân loài T. pallidum từng được xác định trước đó.

Dựa trên phân tích thống kê các khác biệt giữa các bộ gene, nhóm nghiên cứu ước tính rằng TE1-3 đã tách khỏi các dòng hiện nay vào khoảng 13.700 năm trước. Điều này cho thấy xoắn khuẩn bắt đầu lưu hành ở châu Mỹ sớm hơn hàng nghìn năm so với những gì các chuyên gia từng ước tính trước kia.

Tuy nhiên, bộ gene mới không thể xác định liệu các dòng Treponema cổ đại như TE1-3 có khả năng lây truyền qua đường tình dục giống như bệnh giang mai hoa liễu hay không.

“Các bằng chứng gene hiện nay cùng với bộ gene mà chúng tôi công bố trong nghiên cứu này vẫn chưa thể giải quyết cuộc tranh luận kéo dài về nguồn gốc của các hội chứng bệnh này.

Nhưng chúng cho thấy một lịch sử tiến hóa lâu dài của các mầm bệnh Treponema vốn đã đa dạng hóa ở châu Mỹ sớm hơn nhiều so với những gì từng được biết đến", bà Elizabeth Nelson, nhà nhân học phân tử tại Đại học Southern Methodist (Mỹ), nói.

Ngoài ra, phát hiện mới này chỉ ra, khả năng bệnh giang mai có nguồn gốc từ châu Mỹ, chứ không phải châu Âu.

Bên cạnh đó, việc so sánh bộ gene cổ xưa với dữ liệu di truyền hiện đại có thể giúp xây dựng chiến lược kiểm soát với bệnh giang mai. Căn bệnh tình dục này đang bùng phát trở lại trên toàn cầu suốt thập kỷ qua.

“Có thể bệnh giang mai ở thế kỷ 15 là bệnh truyền nhiễm mới nổi toàn cầu đầu tiên và là điềm báo cho tất cả đại dịch sau này, từ HIV/AIDS đến Covid-19", ông Zuckerman nói.