Bí ẩn con tàu cổ gần 3 năm "chìm rồi lại nổi" dưới lớp cát chờ giải mã

Từ phát hiện tình cờ đến giả thuyết về “bảo vật tàu cổ”

Cuối năm 2023, người dân bất ngờ phát hiện những cấu kiện gỗ lớn lộ ra trên bãi biển phường Hội An Tây (Đà Nẵng). Ban đầu, nhiều người nghĩ đó chỉ là vật trôi dạt. Tuy nhiên, cơ quan chuyên môn xác định đây là dấu tích của một con tàu cổ quy mô lớn. Con tàu phát lộ rồi nhanh chóng bị cát vùi lấp trở lại.

Đến cuối năm 2025, con tàu tiếp tục lộ diện, câu chuyện một lần nữa thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu. Kết quả khảo sát thân tàu dài hơn 17m, rộng khoảng 5m, được ghép từ nhiều loại gỗ như kiền kiền, bằng lăng, thông.

Nghiên cứu ban đầu cho thấy con tàu mang đặc trưng kỹ thuật đóng tàu Đông Nam Á và Trung Quốc, niên đại con tàu thuộc khoảng cuối thế kỷ XIV đến XVI. Với kích thước lớn và tình trạng còn khá nguyên vẹn, con tàu được đánh giá là tư liệu quý hiếm, có thể giúp làm sáng tỏ hoạt động kinh tế, giao thương của khu vực Đà Nẵng - Hội An xưa.

Bà Lâm Thị Mỹ Dung, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng qua các báo cáo, đánh giá ban đầu có thể nhận định đây là di vật rất nhiều giá trị, một di sản cần được khai quật.

Trong khi đó, theo ông Nguyễn Ngọc Quý, Viện Khảo cổ học, di vật tàu cổ còn có giá trị đặc biệt vì nằm trong bối cảnh văn hóa ghe bầu xứ Quảng, kết quả khai quật sẽ làm rõ nhiều vấn đề về hiện vật.

"Từ đó giúp xác định đây là thuyền nội địa, thuyền của ngư dân hay thuyền buôn và cung cấp những thông tin quý giá về lịch sử vùng đất Hội An xưa. Đồng thời việc khai quật cũng sẽ có thêm một hiện vật tiêu biểu trưng bày giới thiệu đến du khách", ông Quý nhận định.

Là một người “ngoại đạo” của ngành khảo cổ, kỹ sư Đỗ Thái Bình, Phó Chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật Công nghiệp tàu thủy Việt Nam, nêu quan điểm ở nước ta đã có nhiều lần khai quật tàu cổ, nhưng xác tàu còn nguyên vẹn như ở Hội An chỉ đếm trên đầu ngón tay. Theo ông Bình, riêng điều kiện này đã đủ để trục vớt con tàu.

Ngoài ra, kỹ sư Bình cũng cho rằng ngành đóng tàu của Việt Nam cũng thuộc dạng top trên thế giới, nên con tàu này cũng có thể góp phần làm rõ được trình độ đóng tàu của Việt Nam thời xưa.

Ở góc nhìn lịch sử - địa lý, ông Nguyễn Sự, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An (tỉnh Quảng Nam cũ), cho rằng việc khai quật còn giúp lý giải biến đổi địa hình khu vực.

Theo ông Sự, nơi phát hiện tàu từng là làng xóm của cư dân xưa, sau nhiều năm bị xói lở, đường bờ biển lùi sâu đã “kéo” con tàu từ dưới đất ra ngoài. Hiện tượng lúc lộ, lúc vùi khiến người dân địa phương gọi đây là “tàu ma”.

Ông Sự cho rằng việc khai quật không chỉ nghiên cứu di vật mà còn làm rõ thông tin về sự biến đổi của vùng Hội An, quá trình bồi đắp, sạt lở của biển. Đây sẽ là bài học về sự ứng xử sự hòa thuận và nương tựa vào thiên nhiên.

Phân kỳ thời gian khai quật tàu cổ

Trong khi các giả thuyết khoa học dần được hình thành, hiện trạng con tàu lại biến đổi từng ngày theo tác động của tự nhiên. Nhiều phần thân tàu bị cát phủ lấp, chỉ còn các cọc gỗ nhô lên. Những cấu kiện lộ thiên đã xuất hiện dấu hiệu rêu mốc.

Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An, cho biết di vật tàu cổ là tư liệu hiếm, còn khá nguyên vẹn, có giá trị lớn trong nghiên cứu lịch sử hình thành và phát triển của Hội An, một thương cảng sầm uất.

Tuy nhiên, khu vực phát hiện nằm trên bãi biển công cộng, chịu tác động trực tiếp của sóng, thủy triều và thời tiết, khiến di vật liên tục bị bồi lấp rồi lộ ra. Một vài cấu kiện đã bị sóng đánh tách rời, bề mặt đã xảy ra tình trạng rêu mốc, cho thấy quá trình phân hủy đã bắt đầu, nguy cơ hư hỏng nếu không khai quật, bảo quản.

Theo ông Ngọc, ban đầu, đơn vị đề xuất khai quật khảo cổ con tàu theo hướng khẩn cấp. Tuy nhiên, căn cứ thực tế và đối chiếu một số quy định thì phương án này không thể triển khai. Thay vào đó đơn vị đề xuất khai quật con tàu theo quy trình thông thường, dưới hình thức khai quật khảo cổ trong lòng đất.

Trong tờ trình gửi Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Đà Nẵng, lãnh đạo Trung tâm Bảo tồn Di sản Văn hóa Thế giới Hội An giải thích vị trí con tàu nằm trên bãi biển công cộng, không thường xuyên ở dưới nước (trừ mùa mưa bão), nên không đủ điều kiện áp dụng khai quật khẩn cấp.

Bên cạnh đó, mặc dù hiện vật đã và đang bị tác động bởi các yếu tố có nguy cơ hủy hoại. Tuy nhiên thời gian phát hiện con tàu đã kéo dài (từ cuối năm 2023 đến nay), quy mô di vật lớn vì thế kỹ thuật xử lý sẽ phức tạp, đòi hỏi thời gian và kinh phí đáng kể, phải kết hợp di chuyển và bảo quản lâu dài.

Dự án dự kiến triển khai theo hai giai đoạn. Giai đoạn 1 (2026-2027) sẽ khai quật, đưa di vật về nơi bảo quản, ngâm xả mặn và thử nghiệm bảo quản trên các cấu kiện tách rời. Giai đoạn 2 (2028-2030) tập trung bảo quản toàn bộ di vật và phát huy giá trị phục vụ nghiên cứu, trưng bày.