Photo sách giáo khoa cho con học: Phụ huynh có vi phạm?

Năm học mới bắt đầu được 2 tuần, học sinh đã đến trường, nhưng hành trình tìm mua sách giáo khoa của nhiều phụ huynh vẫn chưa kết thúc. Nhiều phụ huynh tìm đến các nhà sách vẫn không mua đủ bộ sách cho con, họ buộc phải chọn giải pháp tình thế: mượn sách rồi photocopy.

Từ nhu cầu thực tế này, một số cơ sở in ấn, cửa hàng photocopy nhận sao chép sách giáo khoa theo yêu cầu. Mới đây, Công an tỉnh Quảng Trị đã nhắc nhở 3 trường hợp tự ý photocopy sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12 để rao bán cho phụ huynh và học sinh.

Đọc được thông tin sự việc, nhiều bạn đọc Dân trí đặt câu hỏi: Phụ huynh photocopy sách giáo khoa cho con học có vi phạm bản quyền? Cửa hàng photocopy có phải chịu trách nhiệm? Nếu vi phạm thì có thể bị xử lý như thế nào? Và việc "không mua được sách" có được pháp luật chấp nhận như một lý do để photocopy hay không?

Không mua được sách, phụ huynh photo cho con học có vi phạm bản quyền?

Trao đổi về vấn đề này, luật sư Nguyễn Hữu Tuấn (Đoàn luật sư TP Hà Nội) cho biết, theo quy định tại Khoản 1 Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ, sách giáo khoa thuộc đối tượng được bảo hộ quyền tác giả.

"Vì vậy, việc sao chép sách giáo khoa là vi phạm quyền sở hữu trí tuệ", luật sư nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo luật sư Tuấn, pháp luật cũng quy định trường hợp ngoại lệ. Theo Điều 25 Luật Sở hữu trí tuệ, cá nhân được phép tự sao chép một bản tác phẩm để nghiên cứu khoa học, học tập cá nhân không nhằm mục đích thương mại.

"Nếu dùng thiết bị sao chép như máy photocopy, máy in, máy ảnh... để sao chép toàn bộ tác phẩm sẽ vi phạm pháp luật. Ngoại lệ này chỉ hợp lệ khi sao chép 1 phần nhỏ của tác phẩm đó", luật sư cho hay.

Cụ thể, theo Điều 25 Nghị định 17/2023/NĐ-CP, việc photocopy, chụp ảnh, sao chép chỉ được giới hạn tối đa không quá 10% tổng số trang của tác phẩm phục vụ cho học tập cá nhân. Do đó, theo luật sư, photocopy nguyên cuốn sách là vượt quá giới hạn cho phép.

"Ví dụ như sách giáo khoa 200 trang nhưng phụ huynh chỉ photo 20 trang trong lúc chờ sách giáo khoa mới để phục vụ việc học của con, không bán, không phát hành, không kinh doanh, thì có cơ sở pháp lý khá rõ để cho rằng hành vi này thuộc trường hợp ngoại lệ về sao chép phục vụ nghiên cứu, giảng dạy, học tập cá nhân", luật sư dẫn chứng.

Luật sư phân tích, việc gia đình khó khăn, sách khan hiếm hoặc phụ huynh không thể mua được sách là một hoàn cảnh thực tế rất đáng được xem xét từ góc độ chính sách giáo dục, nhưng không tự nó làm phát sinh quyền sao chép toàn bộ tác phẩm.

Muốn được hưởng ngoại lệ về quyền tác giả, theo luật sư, hành vi phải đáp ứng đúng điều kiện mà pháp luật đặt ra: chủ thể, mục đích, phương thức sao chép, phạm vi sao chép và các điều kiện liên quan.

Đối với photocopy phục vụ học tập cá nhân, Nghị định 17/2023/NĐ-CP xác định sao chép hợp lý bằng thiết bị sao chép đối với tác phẩm chữ viết là không quá 10%. Nếu vượt quá tỷ lệ này, tổ chức, cá nhân sao chép phải có sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả và trả tiền bản quyền, quyền lợi vật chất khác nếu có.

"Tóm lại, "không mua được sách" không phải là căn cứ pháp lý để mặc nhiên được photocopy toàn bộ sách giáo khoa. Phụ huynh chỉ có thể dựa vào ngoại lệ quyền tác giả khi hành vi sao chép đáp ứng đầy đủ các điều kiện pháp luật định", luật sư nêu.

Cửa hàng photocopy có vi phạm? Mức hình phạt như thế nào?

Câu chuyện thiếu sách giáo khoa cũng làm phát sinh một vấn đề pháp lý khác. Không chỉ phụ huynh mang sách đi photocopy cho con học tạm, một số cơ sở còn tự sao chép, in nguyên cuốn sách giáo khoa rồi bán lại cho phụ huynh có nhu cầu.

Nhiều người đặt câu hỏi: Vậy chủ cơ sở photocopy tự in nguyên cuốn sách rồi bán lại cho phụ huynh có vi phạm pháp luật và có thể bị xử lý thế nào?

Về vấn đề này, luật sư Nguyễn Hữu Tuấn cho biết Nghị định 341/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/2/2026, hiện là văn bản quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan.

Theo nghị định này, hành vi sao chép tác phẩm không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả và áp dụng các mức phạt tùy số lợi bất hợp pháp, thiệt hại hoặc giá trị hàng hóa vi phạm.

Cụ thể, theo điều 16 nghị định này, mức phạt đối với cá nhân có hành vi sao chép tác phẩm trái phép là 5-50 triệu đồng, tùy trường hợp được xác định theo số lợi bất hợp pháp, thiệt hại của chủ sở hữu quyền tác giả hoặc giá trị hàng hóa vi phạm.

Đối với tổ chức, doanh nghiệp mức phạt tương ứng có thể 10-100 triệu đồng.

Ngoài tiền phạt, người vi phạm còn có thể bị áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả như buộc tiêu hủy, gỡ bỏ hoặc xóa bản gốc, bản sao vi phạm, đồng thời buộc trả cho chủ thể quyền số lợi bất hợp pháp thu được từ hành vi vi phạm nếu có.

"Như vậy, nếu doanh nghiệp, cơ sở kinh doanh photo để kinh doanh, thu lợi mà chưa có sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả, Nhà xuất bản thì rất có thể sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính", luật sư nói.

Cần một giải pháp thực tế hơn thay vì chỉ xử phạt

Theo luật sư, giải pháp tạm thời đúng pháp luật, đúng quy định cho phụ huynh trong hoàn cảnh hiện nay đó là có thể photo, in ấn một số trang đầu của sách cho các con học tạm trong những ngày đầu năm học. Phụ huynh cũng có thể đề nghị nhà trường sử dụng máy chiếu trình chiếu sách giáo khoa trong tiết học để tất cả học sinh có thể theo dõi.

Theo luật sư, câu chuyện photocopy sách giáo khoa trong thời điểm khan hiếm cho thấy một khoảng cách đáng chú ý giữa quyền sở hữu trí tuệ và nhu cầu tiếp cận giáo dục.

Nếu một học sinh không có sách để học, việc gia đình tìm đến photocopy là nhu cầu thực tế. Tuy nhiên, giải pháp bền vững không thể chỉ là xử phạt phụ huynh hay cửa hàng photocopy.

Về chính sách, cần tăng khả năng tiếp cận sách giáo khoa hợp pháp thông qua thư viện trường học, sách dùng chung, các chương trình hỗ trợ học sinh khó khăn, nguồn sách điện tử được cấp phép và cơ chế chia sẻ tài nguyên giáo dục phù hợp với pháp luật quyền tác giả.

Ở chiều ngược lại, luật sư cho rằng việc bảo vệ quyền tác giả cũng cần được thực hiện có trọng tâm, từ đó phân biệt hành vi sử dụng cá nhân, quy mô nhỏ với hành vi sao chép hàng loạt để kinh doanh.

"Pháp luật đã có những "van an toàn" cho hoạt động học tập và giảng dạy, nhưng chiếc van này không phải là cánh cửa mở cho việc sao chép toàn bộ sách giáo khoa", luật sư nhìn nhận.