Thứ Năm, 19/07/2012 - 10:50

Suy giảm nội tiết tố nữ do tiền mãn kinh: Làm gì để hết?

Kinh nguyệt: Chức năng cơ bản của bộ máy sinh dục nữ là sinh sản, tức tạo điều kiện cho sự thụ tinh, làm tổ và phát triển của trứng đã thụ tinh trong tử cung.

Chức năng đó được thực hiện bởi các hoạt động có tính chất chu kỳ, dưới sự chi phối, định đoạt của nội tiết tố nữ (estrogen và progesteron) do buồng trứng sinh ra.
 
Chu kỳ kinh nguyệt: Cho đến tuổi dậy thì niêm mạc tử cung có cấu trúc không đổi và không có kinh nguyệt. Từ tuổi dậy thì trở đi đến tuổi mãn kinh dưới sự chi phối của buồng trứng với các nội tiết tố nữ niêm mạc tử cung thay đổi có chu kỳ: phát triển dày lên, hoại tử, bong rụng và chảy máu, đó là người phụ nữ hành kinh. Một chu kỳ kinh nguyệt bình thường của một phụ nữ khỏe mạnh tuổi sinh nở phải là chu kỳ có phóng noãn (rụng trứng).
 
Thời kỳ tiền mãn kinh:
 
Khi phụ nữ trẻ, khỏe thì trứng rụng và kinh nguyệt đều đặn. Nhưng dưới tác dụng của lão hóa do tuổi tác, ốm đau, bệnh tật, khi trứng không còn chín, rụng nữa, không còn kinh nguyệt, không còn khả năng mang thai thì đó là thời kỳ mãn kinh. Nó có thể xảy ra trong khoảng từ 30-55 tuổi nhưng trung bình là 49 tuổi. Càng gần mãn kinh (giai đoạn tiền mãn kinh) các chu kỳ kinh nguyệt càng không đều, càng có nhiều vòng kinh không có trứng rụng, kinh nguyệt (lượng máu) giảm dần trong các kỳ kinh, lượng nội tiết tố nữ do buồng trứng tiết ra ngày một ít, khoảng cách giữa các kỳ kinh ngày một dài, buồng trứng bị xơ hóa, teo nhỏ dần và mất hẳn chức năng nội tiết. Thời kỳ tiền mãn kinh có thể kéo dài từ một đến nhiều năm.
 
Triệu chứng: Lượng nội tiết tố nữ (do buồng trứng sinh ra) suy giảm làm xuất hiện nhiều triệu chứng bất lợi cho phụ nữ thời kỳ này. Bốc hỏa: Xảy ra với 80% số phụ nữ có suy giảm hormon buồng trứng, cảm giác nóng bừng ở thân người phía trên và ở mặt (mặt đỏ bừng) rồi lướt qua da và chảy mồ hôi nhiều, có cảm giác bị lạnh run. Bốc hỏa càng rõ nét vào cuối ngày khi thời tiết nóng, dùng đồ ăn uống nóng hay lúc căng thẳng. Ban đêm đổ mồ hôi do bốc hỏa có thể làm mất ngủ: khó khăn khi đi vào giấc ngủ và ngủ không sâu dẫn đến thiếu tỉnh táo, mệt mỏi khi thức giấc. Khô, teo âm đạo: Cùng với lượng estrogen do buồng trứng sinh ra giảm, niêm mạc sinh dục bị teo, mỏng dần, dịch tiết âm đạo giảm làm âm đạo khô, dễ đau rát khi giao hợp, dễ bị xây xước, nhiễm trùng gây khí hư, dễ sa sinh dục do cơ, dây chằng bị lão hóa, nhão, không đàn hồi, có thể đi tiểu nhiều lần, tiểu gấp, không tự chủ. Lượng estrogen suy giảm cũng gây ra: Đau đầu, hay quên, tê tứ chi, nôn mửa, giảm thị lực, ù tai, hoa mắt, chóng mặt, chán ăn, da tóc kém mềm mượt, khô nhăn, tóc giòn dễ gẫy rụng, thưa, tăng trọng lượng, thừa cân béo phì, dễ loãng xương, gãy xương do thiếu nội tiết tố nữ làm mất dần, canxi, chất khoáng. Cảm xúc, tâm lý: Thời kỳ tiền mãn kinh thường có thay đổi lớn về cuộc sống. Con cái đã lớn, có thể rời xa cha mẹ ra ở riêng, tuổi nhiều nên khó tính, sự nuối tiếc tuổi trẻ có thể làm nặng thêm các triệu chứng tiền mãn kinh, gây biến đổi cảm xúc: dễ cáu bẳn, bồn chồn, không tự chủ, trầm cảm…đặc biệt sự giảm ham muốn tình dục, khó khăn khi giao hợp (do âm đạo khô), không đáp ứng được nhu cầu của chồng khiến họ có thể chú ý đến các cô gái trẻ. Đây cũng là thời kỳ xuất hiện nhiều rạn nứt trong quan hệ vợ chồng.
 
Phương pháp điều trị:
 
Về tâm lý: Cần có sự giải thích của cán bộ y tế, cung cấp thông tin, tài liệu, kiến thức về giai đoạn tiền mãn kinh. Có sự cảm thông chia sẻ của chồng con, người thân, bạn bè. Ăn uống và luyện tập: Rất quan trọng, nên ăn đầy đủ các chất, không thừa, không thiếu, tăng cường ăn rau quả, các sản phẩm từ đậu nành, uống nhiều nước. Hạn chế thức ăn mặn, cay, nóng, kích thích, thường xuyên tập thể dục, đi bộ, bơi để giữ gìn thân hình thon, xương chắc. Điều trị nội khoa: Dùng estrogen liều thấp kết hợp với progestin có tác dụng như estrogen liều chuẩn, làm giảm tần suất và cường độ các cơn bốc hỏa, cải thiện giấc ngủ. Tuy nhiên estrogen chỉ giảm thiểu sự thức giấc nửa đêm chứ không cải thiện chất lượng giấc ngủ. Các triệu trứng khác của tiền mãn kinh như đau đầu, hay quên, da tóc kém mềm mượt, tăng cân… cũng được cải thiện. Teo, khô âm đạo điều trị tại chỗ bằng vòng âm đạo, kem, viên đặt estrogen hiệu quả hơn đường uống. Tuy vậy cho đến nay, liều lượng chính xác của liệu pháp nội tiết tố nữ thay thế cả đường uống, chích tại chỗ chưa được xác định tối ưu.
 
Liệu pháp nội tiết tố thay thế (estrogen + progesteron) mặc dù có làm giảm các triệu chứng khó chịu của thời kỳ tiền mãn kinh nhưng có rất nhiều tác dụng phụ: Tăng sinh và ung thư nội mạc tử cung, u xơ tử cung, xuất huyết âm đạo bất thường, nguy cơ bệnh tim mạch, ung thư, đột quỵ, thuyên tắc động mạch phổi… Tổ chức Sáng kiến Y tế Thế giới (WHI) đã chứng minh liệu pháp nội tiết tố thay thế có hại nhiều hơn có lợi.
 
Điều trị bằng thảo dược:
 
Phần lớn các bác sĩ chưa mặn mà lắm với thuốc thảo dược vì cho rằng tác dụng của chúng không rõ rệt như tân dược. Thực tế nếu chỉ sản xuất các bài thuốc cổ phương theo sách Đông Y thì khó mà có được thuốc công dụng vượt trội. Vì cùng công thức như nhau nhưng tác dụng của thuốc có thể rất khác nhau, phụ thuộc chủ yếu vào phương pháp bào chế. Nhưng cũng có một số thuốc có công dụng vượt trội, hiệu quả thực sự, trong nhiều trường hợp làm nên điều kỳ diệu: Bệnh khỏi hoàn toàn, kể cả những trường hợp nan y khó chữa, mà tân dược bó tay. Các thuốc này thường được bào chế theo phương pháp độc đáo của nhà thuốc gia truyền mà uy tín đã được khẳng định qua nhiều thế hệ.
 
Trong điều trị suy giảm estrogen, tiền mãn kinh hay dùng các dược liệu có tác dụng như estrogen thực vật. Kacip fatimah: Tăng tiết estrogen, điều hòa kinh nguyệt, giảm mệt mỏi, stress, giảm đau khi hành kinh, tăng đàn hồi cơ âm đạo, kích thích nhạy cảm tình dục nữ, giúp săn chắc cơ bụng, Sữa ong chúa: Tác dụng như hormon, điều hòa kinh nguyệt, kích thích sinh dục, cho da tóc mềm, mịn, giảm sạm da, loãng xương, Chiết xuất mầm đậu nành: Như một estrogen thực vật (isoflavon) cân bằng hormon, ngăn ngừa bốc hỏa, mệt mỏi ở phụ nữ tiền mãn kinh, làm đẹp da, giảm nguy cơ tim mạch, Đông trùng hạ thảo: Bổ thận, phế, tăng cường miễn dịch. Lá trầu không: Kháng sinh thực vật mạnh, dùng giảm viêm ngứa âm đạo. Có thể dùng đơn lẻ hoặc phối hợp theo tỉ lệ hợp lý để tăng hiệu quả điều trị.
 
Phụ nữ suy giảm estrogen, tiền mãn kinh thường bị suy giảm tuần hoàn vì vậy nên dùng kèm các thuốc hoạt huyết (ví dụ Hoạt Huyết Nhất Nhất) để tăng cường lưu thông máu và gia tăng hiệu quả điều trị.
 
TS Nguyễn Kim Giang