“Anh đi anh nhớ quê nhà
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương”
Nhớ rau muống luộc, nước sấu
chua, đậu rán, cà muối… thì 100% dân Bắc nhớ rồi. Còn dân miền Trung thì nhớ cá
nhút, cá nục, khoai bở, chè xanh. Dân miền Nam thì nhớ mắm, canh chua cá lóc,
canh điên điển…
Nhớ món ăn bình dị, quen thuộc
gắn chặt với nhớ những gương mặt quen thuộc trong gia đình quây quần quanh mâm
cơm mỗi bữa, mỗi ngày.
Mâm cơm cũng là nét độc đáo
truyền thống của người Việt Nam.
Chúng ta không chia mỗi người một suất mà ăn chung, cùng đĩa, bát, cùng trong
một mâm, lại còn chấm chung một chén nước mắm. Đó là tính cộng đồng. Ngồi quây
quần quanh mâm, con cháu tiếp thức ăn cho ông bà, bố mẹ, chị gái gỡ thịt, gỡ cá
cho em nhỏ. Thật đầm ấm và tình cảm biết bao!
Các cụ ta còn khuyên, bữa cơm
phải vui vẻ chan hòa, không được biến bữa ăn thành nơi mách nhau tội lỗi, mặt
nặng mày nhẹ mà cũng không chê bai nấu ăn không ngon, món ăn mặn, nhạt… nên bữa
ăn đã thành kỷ niệm của mỗi thành viên. Ca dao tục ngữ xưa để lại còn đó:
“Dù no, dù đói cho tươi”, “Chớ
eo xèo khi đãi khách, đừng hậm hực lúc ăn cơm”, “Râu tôm nấu với ruột bầu/ Chồng chan, vợ húp gật gù khen ngon”, “Thương chồng nấu cháo le le/ Nấu canh bông
bí, nấu chè hạt sen/ Cơm ngon, canh ngọt chồng khen”…
Thi sĩ Tản Đà luận về ăn ngon
không phải chỉ tại thức ăn, tại rượu mà còn rất cần cái không khí đầm ấm, tình
cảm bạn bè thân thương.
Miếng ăn còn cần sự tôn trọng và
giữ được nhân cách, các cụ ta nói: “có
thực mới vực được đạo”. Thực tế vực đạo chứ không phải thực để “quá khẩu thành tàn”, để “ăn một miếng, tiếng để đời”. “Miếng ăn là miếng nhục”. Bên cạnh kho
tàng ca dao tục ngữ còn có cả kho tàng truyện tiếu lâm chế diễu người ăn tục
khi được mời dự cỗ bàn, việc làng, việc xã như gắp lia lại, ăn hết phần người
khác, mải nhau, nuốt quên cả giao tiếp, chuyện trò với người cùng mâm… “Rượu ngon chớ để mềm môi/ Thịt ngon phải nhớ
nhường người cùng ăn”, và cũng đừng để cái khoản rượu quá chén lúc tiệc
tùng rồi “rượu vào lời ra” và mọi
người xa lánh vì “nói với người say như
vay chẳng trả”
Theo các cụ tình cảm và nhân cách
trong bữa ăn cần được coi trọng. Ở nhà, bữa ăn dù no dù đói phải vui vẻ, đầm
ấm, thể hiện tình cảm với người già, cha mẹ, con cái, tình nghĩa vợ chồng no
đói bên nhau.
Khi có khách đến nhà thì “dù no dù đói cho tươi”, không phải mâm
cao, cỗ đầy mới là quý khách mà cần cái tình cảm, sự quý trọng và ân cần với
khách để có khi chỉ cơm rau nhưng ghi lại một kỷ niệm đẹp, một sự quan tâm sưởi
ấm lòng để khách còn nhớ mãi trên mọi nẻo đường đời. Cũng không phải, cứ có
tiền là đi tìm cao lương mỹ vị, mà phải chi tiêu hợp lý, có kế hoạch “Có mười ăn một thì ngon/ Có một ăn cả vợ con
đói dài”, có khi biết ngon mà phải nhịn: “Nhịn miệng qua ngày, ăn vay mắc nợ”, “Ăn ngon mắc nợ hay chi/ Nợ tiền, nợ miệng, ngon gì mà ngon”.
Theo nhịp sống hiện đại, người
ta ăn cơm hộp, cơm bụi hoặc cùng bè bạn ra hàng quán do công việc, học hành
thời gian khác nhau. Những bữa cơm gia đình đầm ấm, chan hòa tình cảm đang ngày
càng ít đi. Tình hình đó cũng đang đe dọa cơ hội, môi trường đoàn tụ gia đình
qua đó mà giao lưu tình cảm, hiểu biết và giúp đỡ lẫn nhau, xây dựng tế bào
vững chắc của xã hội. Những bữa cơm đãi bạn tại nhà cũng ít dần.
Vài nét truyền thống ăn uống như
trên là vốn quý của dân tộc cần phải giữ gìn mãi mãi.
Ngọc Hân