Trong khi tỷ lệ trẻ suy dinh dưỡng hàng năm trẻ dưới 5 tuổi ở Việt Nam liên tục giảm, nhiều người tỏ ra lo hiện tượng nhiều bầu sữa tự nhiên chóng cạn và nhiều trẻ chán sữa mẹ sau khi dùng sữa công ty. Nguyên nhân này do đâu?
Theo GS.TSKH Hà Huy Khôi, Trưởng Ban Chỉ đạo Tổng Điều tra Dinh dưỡng Năm 2000, kể từ năm 1999, năm nào ta cũng làm tổng điều tra về tình trạng dinh dưỡng trẻ dưới 5 tuổi. Các cuộc thường niên đó được làm với cỡ mẫu không chỉ đại diện cho toàn quốc, vùng sinh thái, mà cho cả từng tỉnh.
Kết quả của hàng loạt cuộc điều tra công phu được Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) hồ hởi đón nhận và bố cáo: tỷ lệ trẻ dưới 5 tuổi bị suy dinh dưỡng ở Việt Nam giảm ngoạn mục, từ 51,2% năm 1985 xuống 25,2% năm 2005, bỏ xa nhiều nước đang phát triển.
Nhưng đằng sau bộ số thành tựu chung ấy lại ẩn một bộ số đáng lo ngại. Số trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu rất ít, chỉ đạt 12,4%, dù nuôi con bằng sữa mẹ được báo là phổ biến ở Việt Nam.
Suối nguồn chóng cạn và không ngon
Bà H, trú tại 152 Quán Thánh, Hà Nội, có đứa cháu mấy tháng tuổi bỏ bú mẹ. “Sau mổ đẻ, con dâu tôi uống kháng sinh. Thằng bé bú vài tháng, dỗ thế nào cũng không xơi nữa”, bà H băn khoăn. Hàng xóm của bà nhiều chị sinh mổ con cũng bỏ bú sớm. Có bé phải uống sữa bột khi mới chào đời vài ngày như bé của mẹ Nguyễn Kim Vân, phòng 124 khu tập thể Trung Tự, sau tuần đầu, chê luôn sữa mẹ.
Lại có nhóm mẹ không mổ đẻ, lũ trẻ vẫn chê. Tại Khoa Dinh dưỡng, Bệnh viện Nhi Trung ương, chúng tôi không khó khăn gì để gặp một sản phụ như chị Nguyễn Phương Hạnh trú tại 503 Kim Liên, Hà Nội. Đứa con 4 tháng ngoảnh mặt làm ngơ bầu thiên nhiên dù mẹ cho nó chào đời bằng đường tự nhiên.
Mỗi tháng mất triệu bạc mua sữa cho con. Chọn loại rẻ thì không yên tâm. Rồi trăm trẻ gần như cả trăm, cho loại sữa nào đầu tiên, chúng chỉ “kết” loại đó. Thậm chí có trẻ “nghiện sữa bột từ trong bụng mẹ”. Đó là trường hợp đứa con đầu 5 tuổi của chị Hạnh bỏ bú từ 6 tháng tuổi và chỉ kết với EnfaGrow. Mẹ nó hồi mang thai toàn bồi dưỡng thứ đó. Bốn bức tường nhà chị Hạnh treo đầy hình hươu cao cổ, sản phẩm hãng sữa tặng khách hàng trung thành.
Tại mẹ
BS Đinh Thị Kim Liên, Trưởng khoa Dinh dưỡng, BV Bạch Mai, Hà Nội, nói: “Theo tôi, nguyên nhân chủ yếu là cho trẻ uống sữa bột quá sớm”. Quy thêm trách nhiệm cho bà mẹ, BS Liên chỉ ra hiện tương nhiều trường hợp pha chế không đúng cách. “Không ít bà mẹ pha quá đặc, quá ngọt trong khi sữa mẹ vốn kém hơn về độ ngọt và sự hấp dẫn”, BS Liên nói.
Theo TS Nguyễn Thị Lâm, Phó GĐ Viện Dinh dưỡng Quốc gia, còn có chuyện khác. “Sau khi sinh, sữa mẹ chưa kịp về đã cho trẻ uống sản phẩm thay thế”, BS Lâm nói, “Sự vội vàng đó cũng khiến trẻ quen vị ngọt sữa bột sớm”. BS lâm còn quy cách cho bú sai dẫn tới lượng sữa ra ít khiến trẻ chán sữa mẹ.
Một nguyên nhân mang màu sắc của xã hội phát triển đó là nhiều bà mẹ ngại cho con bú vì muốn giữ dáng cho trái đào tiên hay thực tế hơn là do mải mê làm ăn.
Một nguyên nhân khác, theo các nhà chuyên môn, cũng khá phổ biến là do “Mẹ ốm, sữa không thể tốt được. Đang trong thời gian cho con bú mà phải uống thuốc thì sữa đắng”.
Một bác sỹ có hơn 30 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực nhi nhấn mạnh, ngày càng nhiều phụ nữ cắt tầng sinh môn sau sinh nở và họ phải dùng kháng sinh. Theo Vụ Sức khoẻ Sinh sản (Bộ Y tế), tỷ lệ mổ đẻ ở Việt Nam có chiều hướng tăng. Năm 2003, tỷ lệ mổ đẻ chiếm 12,3% tổng ca đẻ, tăng 2,5 lần so với mức cho phép của Tổ chức Y tế thế giới (WHO). Tỷ lệ này toàn quốc năm 2005 chạm ngưỡng 13%.
Và tại cả công ty?
Mang câu hỏi “Có hay không chất gây nghiện?” đến làm việc, chúng tôi được các quan chức có trách nhiệm trả lời với nội dung bác bỏ thẳng thừng.
“Đúng là có hiện tượng trẻ bỏ bú sớm nhưng không thể nói do trước đó trẻ uống sữa bột có chất kích thích gì đặc biệt”, TS Nguyễn Thị Lâm cam đoan.
“Tôi khẳng định không hề có chuyện trong sản phẩm thay thế sữa mẹ có chất gây nghiện”, BS Nguyễn Văn Dũng, Trưởng phòng Cấp phép, Cục An toàn Vệ sinh Thực phẩm, Bộ Y tế, nơi trực tiếp thẩm định hầu hết sản phẩm sữa lưu hành trên thị trường Việt Nam, cũng dứt khoát.
“Chủ yếu do chất lượng sữa mẹ”, BS Dũng nói tiếp, “Trong khi quốc tế khuyến cáo nên cho trẻ bú sữa mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu, chất lượng sữa của các bà mẹ Việt Nam nhìn chung là kém. Từ tháng thứ tư trở đi, nếu chỉ cho bú hoàn toàn sữa mẹ, sự phát triển của trẻ nhất định bị ảnh hưởng”.
Nói thêm về “gây nghiện”, BS Dũng khẳng khăng: “Sữa bột ngày càng ngon hơn, nhiều vitamin, khoáng chất, vi chất dinh dưỡng, khiến trẻ tiêu hoá tốt, ăn ngon hơn. Vitamin kích thích ăn uống nhưng không thể coi nó là chất gây nghiện”.
Theo Nutifood, một trong hai nhà sản xuất sữa lớn nhất trên thị trường hiện nay, năm 2005, người Việt Nam chi 11.700 tỷ đồng mua sữa các loại.
Liên quan đến trẻ chỉ thích một loại sữa, theo một bác sỹ ở hội dinh dưỡng và nhi, chuyện đó có thật nhưng bà cũng bác bỏ khả năng có chất gây nghiện.
“Thương hiệu là tài sản vô giá. Không hãng nào dại gì làm cái việc thu lãi kiểu ấy. Nestle tự cho thu hồi hàng triệu lít sữa ở châu Âu hồi giữa năm ngoái là ví dụ. Phát hiện một mẫu sữa nước trẻ em có hàm lượng nhỏ isopropyl thioxanthone độc hại dùng trong quá trình in bao bì, họ tự động ra ngay quyết định trên để bảo tồn thương hiệu”.
Bà cho biết thêm, việc trẻ “nghiện“ một loại sữa nào đó phụ thuộc nhiều yếu tố trong đó chủ yếu là thói quen, giai đoạn sinh lý của trẻ. “Cho trẻ uống sữa gì đầu tiên, nhiều khả năng trẻ quen và chỉ thích sữa đó”.
BS Liên khuyên, chớ quá lo về những nghi hoặc xung quanh hộp sữa. “Hầu hết các sản phẩm thay thế sữa mẹ hiện nay có thành phần gần giống sữa mẹ nên không lo trẻ bỏ bú nếu cho uống đúng liều lượng, đúng cách”.
Dù thế, BS Liên vẫn khuyến cáo không nên để trẻ bỏ bú sớm. “Chỉ có sữa mẹ mới cung cấp các vitamin, khoáng chất, chất miễn dịch một cách cân đối và dễ hấp thu nhất”.
Nhiều người cho rằng thời gian gần đây các hãng sữa đăng quảng cáo có thêm các vi chất mới nhưng kỳ thực chỉ là đòn tăng giá và thành phần sữa không có gì thay đổi?
BS Nguyễn Văn Dũng, Trưởng phòng Cấp phép, Cục An toàn Vệ sinh Thực phẩm:
Việt Nam quy định các sản phẩm sữa khi đăng ký lưu hành chỉ phải công bố chất lượng và chịu trách nhiệm nếu công bố sai.
Tuy nhiên, các hãng sữa khi nhập khẩu đều phải qua các cơ quan kiểm định chất lượng như Viện Dinh dưỡng, Viện Pasteur TP Hồ Chí Minh, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng, v.v…
Ngoài ra, các hãng sữa lớn đều thuê riêng cơ quan kiểm nghiệm cấp quốc tế, độc lập với hãng làm công tác kiểm định. Khi xét hồ sơ cấp phép, chúng tôi đều phải xem xét các phiếu kiểm định chất lượng này.
- Có hay không chuyện sữa ngoại lấn át sữa nội, thưa ông?
Chưa kể công nghệ cao, sữa ngoại bổ sung nhiều khoáng chất, vi chất dinh dưỡng hơn. Ngoài ra, sữa ngoại luôn tiên phong trong việc quảng bá bổ sung thêm các vi chất mới nên thường chiếm thị phần trước.
Tuy nhiên hiện nay các hãng sữa lớn trong nước chủ yếu nhập bán thành phẩm rồi về bổ sung thêm thành phần nên chất lượng cải thiện đáng kể.
Theo Thời báo Việt