“Đất nước cũng như một con người, có lúc này lúc khác. Nên lấy cái đại cục mà soi xét, đừng vì cái tiểu tiết mà hờn nhau. Các anh còn làm việc, lấy cái sự nghiệp chung làm chính”.
Thầy giáo Nguyễn Hùng Vĩ (giảng viên khoa Văn, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, Trường ĐHQG Hà Nội, nhớ lại những lời mà người thầy của ông - GS, NGND Bùi Duy Tân dặn dò. NGND Bùi Duy Tân năm nay 67 tuổi, vừa ra đi vì trọng bệnh.
Đọc sách trước hết là học lấy điều hay mà sống đã...
|
Nhà giáo nhân dân Bùi Duy Tân |
Một thời có những người thầy lạ lắm. Ở họ, sự nghiệp, con người và tâm tính quyện vào nhau không phân biệt nổi. Nghề nghiệp ám vào họ và đời họ như là hiện thân của nghề nghiệp. Hay nói cách khác, cả Phật - Pháp - Tăng đều hòa đồng trong một tượng ảnh: người thầy. Tôi đã được học những người thầy như vậy.
Tôi muốn kể đôi chút về GS. Bùi Duy Tân. Thầy vừa ra đi.
Chúng tôi vào đại học sau khi Hiệp định Paris 1973 được kí kết. Trường đã từ nơi sơ tán về Mễ Trì, Hà Nội. Thầy Bùi Duy Tân sống độc thân trên gác xép tầng ba rưỡi. Tài sản của thầy là một chiếc thìa để ăn cơm nhà bếp. Cũng vì ăn cơm tập thể mà thầy đi chéo qua sân với quần nâu ống sớ. Tôi đứng gốc cây lẩm bẩm: “Ông âm lịch!”.
Một đàn anh khóa trên gõ bát B52 lên đầu tôi: “Đồ ngu! Cụ Nguyễn Trãi đấy!”. Cũng từ đó cơ duyên tôi theo thầy học Nguyễn Trãi.
Học được cái gì? Tôi lên gác xép hỏi thầy về câu "Nếu khỏi tiểu nhân quân tử nhọc" trong thơ Nôm Nguyễn Trãi mà tôi chả hiểu mô tê gì. Thầy giải thích, tôi nghe lay cay một lúc rồi quy kết cụ Ức Trai lập trường phong kiến. Thầy giương kính lên: “Lý sự nhỉ!”. Thầy vớ cái thìa dí vào một câu thơ rồi bảo: Ngoáy tai mà nghe. "Đọc sách thì thông đòi nghĩa sách". Nguyễn Trãi dạy thế. "Nghĩa" đây không chỉ là nghĩa của chữ đâu. Còn là cái đạo nghĩa người ta sống trong đời. Thủng chưa! "Thông đòi" là thông rồi thì theo mà sống cho tử tế. Về đọc sách đi, quân phố phường!.
Thế là thầy cho mượn cuốn "Khổng học đăng" của Phan Bội Châu. Bọn trong phòng thấy tôi mượn được cả sách quý của thầy thì phục lắm, khen tôi khéo nịnh. Thế là tôi đọc "Khổng học đăng".
Năm 1976 tôi làm thư mục Nguyễn Trãi cho khóa luận. Có hôm đi bộ từ thư viện Quốc gia về kí túc xá vì không có 5 xu tàu điện, bị chúng nó ăn mất cơm nên tủi thân ngồi khóc. Thầy biết chuyện gọi lên cho đồng hai để hoàn thành công việc. Lúc này cũng đã thân tình, thầy dạy rằng, sách nhân gian sót lại toàn điều hay, đọc sách trước hết là học lấy điều hay mà sống đã, nghiên cứu cái gì thì nghiên cứu sau.
Sau này có cơ may làm việc cùng thầy, tôi học dần từ bài vỡ lòng này đến bài vỡ lòng khác, thầy già đi và trò cũng già theo.
Năm 2000, in xong cuốn sách về Phùng Khắc Khoan, thầy rủ tôi và mấy sinh viên về Phùng Xá thắp hương cho nhà thờ. Thấy thầy đặt lên đĩa 500.000đ để cúng, tôi thoáng giật mình. Một số tiền như vậy lúc đó nhà tôi tiêu một tháng. Lên xe, tôi hỏi sao thầy cúng nhiều vậy, thầy nói: tôi lập nghiệp từ Phùng Khắc Khoan, lúc đó là năm 60, tôi đã biết gì đâu, bao nhiêu chữ nôm cụ Đinh Gia Khánh đọc cho cả, cụ đọc tôi chép chả kịp.
Lần khác, tôi theo thầy đi Hiệp Hòa nơi sơ tán thủa xưa của Khoa Văn. Tôi thấy các thầy ngồi bàn nhau góp tiền mua trâu cho cháu một bà chủ nhà đã mất. Tôi nghĩ mình còn phải học các thầy nhiều lắm.
Gần đây, một đoàn cán bộ xã từ Đại Từ, Thái Nguyên xuống Trường tôi xin chứng nhận những gia đình đã từng cho cán bộ ở trong những năm sơ tán để tỉnh tặng giấy khen. Đại diện Ban Giám hiệu không dám kí vì lớp sau như chúng tôi chả ai sơ tán ở đó cả. Trường đề nghị cán bộ xã đi tìm một số người đã về hưu để chứng thực.
Giữa trưa tôi dẫn họ đi sang gặp thầy Nguyễn Kim Đính. Thầy kêu lên: " trời, tôi kí hết, tôi kí tất, không trả nghĩa được thì thôi lại còn bắt các anh đi cả trưa như thể này". Sang nhà thầy Bùi Duy Tân, thầy đang lên cơn đau họng không trò chuyện được (khi đó thầy chưa biết mình bị ung thư), thầy vừa kí vừa khóc. Tôi nói: "cẩn thận vẫn hơn thầy ạ". Thầy khoát tay nói khào khào : “Chả nhẽ không ai tin ai nữa à, đến thế chăng!”.
Các thầy tôi là như vậy. Văn chương đối với họ trước hết phải là đạo lý làm người, con người, con dân của đất nước.
Nghe tin thầy ốm nặng, tôi và TS. Nguyễn Kim Sơn ra thăm, đó là hôm thầy tỉnh lại và nói được nhiều.
Thầy tâm sự: “Đời tôi nhiều dằn vặt lắm, nhất là chuyện trong nhà khi tôi lớn lên... Tôi lại ở trường lâu, chứng kiến nhiều. Gần đây, có người ném tờ rơi vào sân bảo tôi viết điều này điều nọ... nhưng tôi nghĩ đất nước cũng như một con người, có lúc này lúc khác. Nên lấy cái đại cục mà soi xét, đừng vì cái tiểu tiết mà hờn nhau. Các anh còn làm việc, lấy cái sự nghiệp chung làm chính. Tôi lúc đầu không được là con nhà thi thư như người khác. Đời tôi chỉ có một kinh nghiệm lấy cần cù bù khả năng. Các anh nghe thủng thì nghe...”.
Không ngờ đó là lời dặn cuối của thầy tôi.
Nguyễn Hùng Vĩ
Trang tin ĐH Quốc gia Hà Nội