Theo thống kê của Cục xuất bản, hiện số NXB có trên 90% sách tự làm chỉ còn đếm trên một bàn tay! Đa số các NXB đều sống dựa vào việc liên kết với các nhà sách tư nhân. Các nhà sách tư nhân sẽ lo thực hiện từ A-Z, tức là từ khâu tìm nguồn sách, thuê người biên tập, thiết kế, lo đầu ra và cuối cùng là .. chia lãi cho các NXB. Nhưng cũng chính việc liên kết trong xuất bản đã làm nảy sinh những chuyện “cười ra nước mắt”…

Được biết, việc liên kết xuất bản đã có tiền đề cách đây hơn chục năm nhưng chỉ thực sự tạo thành “sóng ngầm” trong ngành xuất bản cách đây vài năm. Hiện, cả nước có 52 NXB nhưng số NXB tự làm sách vô cùng thưa thớt. Ngoài NXB Kim Đồng, NXB Khoa học kỹ thuật nổi tiếng với số sách tự làm trên 90% còn lại đa số các NXB đều dựa chính vào hoạt động liên kết theo phương thức tư nhân trả một khoản quản lý phí và tự do lo các công đoạn còn lại để cho ra đời xuất bản phẩm.

Công bằng mà nói, các nhà sách tư nhân với khả năng tài chính dồi dào, đặc biệt là sự nhạy bén về thị trường đang tạo nên một làn sóng ngầm trong lĩnh vực xuất bản. Tên tuổi của một số nhà sách: Đông A, Nhã Nam, Phương Nam, Trí Việt, Alpha VVT... đã trở thành một minh chứng cho sức mạnh của tư nhân trong "cuộc chơi" này. Một loạt đầu sách xuất bản thuộc hàng kỷ lục gây xôn xao thời gian qua đều có sự góp mặt của tư nhân Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm, Thiếu nữ đánh cờ vây, Cuộc đời của Pi... Nhưng trên thực tế, các nhà sách tư nhân lại có tên trên bảng "tội" nhiều hơn "công" bởi nghịch lý "lời chia đôi, lỗi chịu một mình"!

Nghịch lý này thể hiện khá rõ trong "đoạn trường" liên kết giữa NXB Hội Nhà văn và Cty văn hóa Nhã Nam. Người đọc biết đến bộ sách Nhật ký thời chiến mà tiêu biểu là cuốn Nhật ký Đặng Thuỳ Trâm, hiện tượng xuất bản đáng kể nhất trong 30 năm trở lại đây như một thành công của NXB Hội Nhà văn. Ít ai biết Cty văn hoá và truyền thông Nhã Nam mới là người có công đầu trong việc đưa tác phẩm đến tay người đọc. Và đương nhiên, trong vụ "thắng lớn" ấy, NXB Hội Nhà văn được vinh danh hơn cả.

Nhưng không lâu sau đó, khi một tập thơ gặp sự cố, họ đã đăng đàn phủ nhận trách nhiệm của mình bằng hợp đồng liên kết trong đó quy định rõ Cty Nhã Nam, nhà sách Kiến thức, hai đơn vị tư nhân cùng tham gia xuất bản ấn phẩm phải chịu trách nhiệm hòan tòan về xuất bản phẩm! NXB này đương nhiên chỉ chịu trách nhiệm "suông" còn 2 đơn vị tư nhân thì tự chia nhau món nợ!

NXB Văn hóa- Thông tin cũng là đơn vị thường xuyên đưa hợp đồng liên kết để giảm bớt trách nhiệm của mình trong các vụ vi phạm. Trong vụ vi phạm bản quyền cuốn Anhxtan, theo NXB này là do lỗi của Cty văn hóa Việt, vụ vi phạm gần đây là do lỗi của nhà sách Hương Thủy! Thậm chí gần đây, một số NXB còn thực hiện kiểu “liên kết lập lờ”. NXB hoàn toàn đứng tên trên xuất bản phẩm nhưng khi có sự cố xảy ra thì ngay lập tức, có một đơn vị tư nhân hoàn toàn không có tên trong xuất bản phẩm cầm hợp đồng liên kết sẵn sàng đứng ra chịu trách nhiệm!?

Luật xuất bản 2004 thừa nhận quyền được liên kết của các cá nhân, tổ chức liên kết xuất bản và quy định đối tượng này phải liên đới chịu trách nhiệm trước pháp luật đối với các xuất bản phẩm liên kết. Luật xuất bản mới cũng quy định giám đốc NXB là người chịu trách nhiệm cao nhất đối với mỗi xuất bản phẩm của mình.

Mặc dù Luật quy định là thế nhưng trên thực tế, mọi việc lại... đảo ngược! Khi có vụ việc xảy ra, các NXB hầu như chỉ nhận trách nhiệm liên đới, thậm chí “đẩy” toàn bộ việc giải quyết hậu quả cho bên liên kết. Đương nhiên các nhà sách tư nhân đành “ngậm bồ hòn làm ngọt” chịu trận bởi họ chỉ có thể dựa vào các NXB để... sống.  Không ít NXB hiện nay chỉ sống trên danh nghĩa, bằng hoạt động cấp giấy phép xuất bản cho các Cty tư nhân.

Trà Thảo