Báo điện tử của báo khuyến học & Dân Trí

Những hiện tượng này tuy nghiêm trọng, gây “sốc” cho dư luận nhưng dường như đã được các nhà khoa học, các chuyên gia cảnh báo trước về những cái giá rất đắt phải trả cho sự tăng trưởng kinh tế nhanh mà thiếu bền vững, chưa có quy hoạch ở tầm chiến lược, của một thiết chế pháp luật còn lỏng lẻo, tình trạng tha hóa, tham nhũng của công chức đang rất phổ biến, mặt bằng dân trí chưa cao, sự suy thoái của đạo đức xã hội.

Tất cả khiến dư luận lo lắng, bức xúc và đã xẩy ra những phản ứng có tính tất yếu: bất an khi mua sắm, sử dụng thực phẩm, hạn chế sử dụng sữa, tẩy chay các sản phẩm sữa có nguồn gốc từ Trung Quốc, thậm chí ngưng dùng sữa và các chế phẩm liên quan đến sữa… Tuy nhiên, quan trọng nhất lúc này là người dân và nhà nước cần có cái nhìn bình tĩnh, khách quan, toàn diện, trúng bản chất vấn đề để đẩy mạnh những giải pháp đúng đắn và đề xuất những giải pháp mới, tiến tới triệt tiêu tận gốc những hiện tượng nguy hại như trên.

Bài viết tranh luận của bạn về vấn đề này xin gửi đến Diễn đàn Dân trí qua địa chỉ e-mail: thaolam@dantri.com.vn

Chúng tôi đồng tình với bài viết “Sữa nhiễm độc: Dấu hỏi về Trách nhiệm và Lương tri” của BS Hòa Minh Tâm trên Diễn đàn Dân trí. Tuy nhiên, chúng tôi muốn trao đổi thêm về một số vấn đề xung quanh hiện tượng này và một số hiện tượng liên quan.    

Cơ quan chức năng: bất lực hay vô trách nhiệm?

Trước hiện tượng sữa nhiễm độc gây hậu quả nghiêm trọng do “lỗ hổng” từ phía cơ quan quản lý và một số biểu hiện tiêu cực, nguy hại khác, BS Hòa Minh Tâm viết: “…người tiêu dùng lại nhận được điệp khúc muôn thuở từ các cơ quan công quyền: lực lượng quá mỏng, vừa thiếu lại vừa yếu; Thẩm quyền hạn chế, chế tài không đủ mạnh; Chưa có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành; Trang thiết bị lạc hậu vì thiếu tiền; Phân cấp lỏng lẻo, chồng chéo...”.   

Thực chất điều đó chỉ là ngụy biện, bởi nếu như quả thực có các bất cập đó khiến cho việc thực hiện chức năng quản lý không thể hoàn thành, thì các cơ quan công quyền đã phải “kêu cứu” với Bộ chủ quản hay Chính phủ từ lâu, chứ không phải ngồi chờ đến khi hậu quả vỡ lở ra mới chống chế như vậy. Trước thành tích, các Bộ ngành đều nhận là của mình, coi là “thành tích chung” nhưng khi có “vấn đề” thì lại kêu ca “phân cấp lỏng lẻo, chồng chéo” và “chúng tôi đã cố hết sức rồi, nhưng bất lực” hay “cái này cần sự phối hợp nhiều lực lượng”…

Thực ra, với chức năng và quyền lực đã có, nếu như các cơ quan chức năng nỗ lực, thực hiện nghiêm túc chức trách của mình thì đã khắc phục được rất nhiều biểu hiện tiêu cực và không đến nỗi dẫn đến những “bê bối” như vậy. Có gì bất thường chăng khi mà rất nhiều vụ việc tiêu cực, trong đó có nhiều vụ đặc biệt nghiêm trọng, kéo dài là do báo chí phát hiện, đánh động trước công luận rồi các cơ quan chức năng mới cập rập “vào cuộc”, trong khi chính các cơ quan chức năng, chứ không phải các nhà báo, được đào tạo nghiệp vụ, được trả lương để làm nhiệm vụ phát hiện và xử lý tiêu cực. Vậy vấn đề ở đâu?

Theo chúng tôi, nhiều hiện tượng tiêu cực đều có chung một căn bệnh, đó là sự tha hóa, tham nhũng của một bộ phận không nhỏ cán bộ công chức, dẫn đến sự yếu kém, bất lực của cơ quan công quyền.

Trong một bài viết trên Diễn đàn Dân trí trước đây, chúng tôi đã đề cập đến “liên minh mèo chuột” vô cùng phổ biến và nguy hại trong xã hội ta hiện nay. Thử hỏi có mấy doanh nghiệp, doanh nhân, thậm chí là những kẻ làm ăn phi pháp… (nói chung là “giới làm ăn”) mà không tìm mọi cách để “quan hệ” thân mật với một công chức có quyền lực nào đó? Đối với “giới làm ăn”, sự đầu tư cho các “mối quan hệ” là không thể thiếu, và thường là món đầu tư đem lại siêu lợi nhuận: có thể là sự “bôi trơn” cho các thủ tục giấy tờ, sớm có các thông tin “mật”, được dung túng, bao che, tác động khi có vi phạm…

Tại sao các cơ quan quản lý thị trường, thanh tra cấp địa phương rất hùng hậu lại bất lực không phát hiện ra những sai phạm của các cây xăng trên địa bàn? Tại sao người ta còn định cấp bằng khen cho công ty Vê-đan về thành tích bảo vệ môi trường? Tại sao các giấy phép được cấp dễ dàng đến mức không còn nhớ là đã cấp hay chưa?... 

Đối với người dân, ai cũng biết các ngành Hải quan, Thanh tra, Kiểm định, Thuế vụ, Quản lý thị trường, Kiểm lâm… là những vị trí rất “thơm tho”, uy quyền “thét ra lửa” và rất nhanh “phất”, chỉ cần nhìn vào lối sống, cách ăn tiêu của họ là đủ rõ. Câu hỏi “Tiền đâu mà nhiều thế?” thực ra không khó trả lời, mặc dù việc tìm được bằng chứng kiểu “bắt tận tay day tận trán” thì lại rất khó. Theo chúng tôi, nếu có một điều tra đáng tin cậy về tài sản của các “đầy tớ của dân” này, chắc chắn sẽ có những kết quả gây sốc. 

Thật dễ hiểu khi công chức ở các vị trí ấy càng nhanh “phất” thì kinh tế, thị trường càng hỗn loạn, đạo đức xã hội càng đi xuống và người dân lãnh đủ. Nguy hiểm nhất là khi “liên minh mèo chuột” này đã ăn sâu bén rễ, phát triển chằng chịt, chồng chéo và được ngụy trang khéo léo, tinh vi. Thỉnh thoảng người ta vẫn bắt được một vụ gian lận thương mại, nhưng đó chỉ là “phần nổi của tảng băng”, tình hình cũng tương tự khi người ta vẫn nghe thông tin rằng đâu đó vừa phá được một vụ môi giới mại dâm, xử phạt người vi phạm luật giao thông nộp vào kho bạc hàng trăm triệu đồng, bắt được một vụ vi phạm luật bảo vệ môi trường, xét xử một vụ hối lộ… Nhưng tất cả chỉ là “đá ném ao bèo”, phạt để cho tồn tại, để rồi…phạt tiếp, trong thực tế thì mọi việc vẫn “tuần tự nhi tiến” và đến khi có bê bối, người ta lại tiếp tục ngụy biện như trên. 

Cho nên, mọi bê bối nói trên đều có chung một căn bệnh là tham nhũng và coi thường pháp luật, sự tha hóa đến vô cảm của những công chức có trách nhiệm, đều phải dùng một “liều thuốc cực đắng” là tăng cường nền pháp chế XHCN, xây dựng một hệ thống pháp luật có đầy đủ sức mạnh để điều hành xã hội phát triển bền vững, an toàn, đúng hướng. Chỉ có ngọn roi nghiêm khắc của luật pháp mới chữa được căn bệnh “vô trách nhiệm”, “vô cảm” hay “yếu kém” của các cơ quan chức năng, doanh nghiệp, và của xã hội nói chung. 

Ví dụ: đối với Cục VSATTP, nếu thấy các điều kiện về nhân lực, cơ chế, phương tiện chưa đáp ứng đủ để hoàn thành nhiệm vụ thì phải gấp rút kiến nghị Bộ Y tế và Chính phủ điều chỉnh cho phù hợp, và nếu quả thực thấy “lực bất tòng tâm” thì nên thực hành cái “văn hóa từ chức” để có giải pháp thay thế, chứ không thể bình chân như vại rồi đến khi gặp bê bối thì ngụy biện, đổ lỗi cho “khách quan”.

Đối với các cơ quan Kiểm định, thanh tra cấp địa phương cũng vậy, trước hiện tượng các cây xăng gian lận phổ biến nhưng họ không phát hiện được thì cần phải bị xem xét trách nhiệm một cách nghiêm khắc, không thể biện minh bằng bất cứ lí do gì (nếu có thì nên biện minh trước đó)…

Sự kêu gọi lương tri của xã hội là cần thiết, song đó nhất thiết không thể là chỗ dựa, là giải pháp cho các vấn đề xã hội bức xúc hiện tại. Thậm chí, nếu chỉ biết dựa vào lương tri, vào giải pháp đạo đức chung chung thì sẽ có nguy cơ dẫn đến tiêu cực tràn lan không kiểm soát nổi.

Sự bất cập, lỗ hổng trong hệ thống pháp luật của ta là có, và là tất yếu, bởi vì xét cho cùng thì không một hệ thống pháp luật nào đạt yêu cầu hoàn hảo tuyệt đối, chúng ta lại đi sau các nước phát triển về phương diện lập pháp. Nhưng nguy hại nhất là ở chỗ sức ì ghê gớm của hệ thống hành pháp do một bộ phận công chức đã bị tha hóa, nên thay vì phản biện, kiến nghị để “lấp các lỗ hổng” trong hệ thống pháp luật, không ít kẻ đã lợi dụng các kẽ ở đó để trục lợi, và để khi có chuyện thì “ẩn nấp”, trốn tránh trách nhiệm. 

Sự dối trá - một căn bệnh trầm kha

Tất cả những biểu hiện tiêu cực, bê bối nói trên lại cùng liên quan đến một căn bệnh khác, đó là bệnh dối trá đang hoành hành trong xã hội. Tất cả tìm cách chọn và nấp sau những tấm bình phong tốt đẹp để thực hiện những mục đích riêng bất chấp những hậu quả ghê gớm có thể xẩy ra. Thậm chí đến khi vụ việc vỡ lở, người ta vẫn tiếp tục quanh co, ngụy biện, nấp sau những tấm vỏ đạo đức tốt đẹp để trốn tránh một sự thật đã quá rõ ràng. Nói dối đang là một căn bệnh trầm kha, một cách ứng xử đã thành thói quen của không ít người, của các “đấng”, “bậc” trong xã hội.

Nguy hại nhất là khi cái dối trá, không trung thực đã trở nên quá phổ biến, trở nên bình thường và người ta dần “quen” với nó, thậm chí chấp nhận nó như một hiện tượng bình thường. Có bất thường không khi sự trung thực vốn là “nhân chi sơ tính bản thiện” bỗng trở nên hiếm hoi, người trung thực bỗng trở thành “điển hình”: một em bé trả lại túi tiền nhặt được, một học sinh từ chối nhận giải thưởng học sinh tiên tiến vì tự thấy không xứng đáng với danh hiệu ấy, một em bé không nói dối được cô giáo khen, một thầy giáo tố cáo gian lận trong thi cử…

Ngành giáo dục hiện đang rất vất vả để chiến đấu với “bệnh thành tích” (thực chất là hình thức, dối trá), nhưng căn bệnh này đâu chỉ tồn tại trong ngành giáo dục, và nào có “ buông tha” địa phương nào? Sự dối trá này bên cạnh các hậu quả về mặt vật chất còn gây ra một lệ lụy nguy hại hơn nhiều: đó là sự khủng hoảng về niềm tin, sự mất phương hướng của giới trẻ mà rồi xã hội sẽ phải trả một giá rất đắt. 

Chúng ta dường như đang “lạm phát” các giải thưởng, các danh hiệu, bằng khen, giấy khen, các học hàm học vị, những “chiến dịch”, những “đợt ra quân”, những lời “có cánh”… nhưng xã hội lại đang khủng hoảng thiếu về các giá trị thực, về sự tin cậy và cảm giác an toàn. Một khi người ta được “nuôi dưỡng” bằng “bầu sữa” của sự dối trá thì sẽ trở nên dị ứng với sự trung thực, thậm chí tìm cách chống lại sự trung thực.

Ông Lý Quang Diệu, thủ tướng Singapore có một câu nói đại ý: Một xã hội không được xây dựng trên nền tảng của sự trung thực thì sẽ có nguy cơ sụp đổ. Đây là một điều rất đáng suy ngẫm. Bởi vì chỉ có trung thực mới là cái gốc bảo đảm cho các mối quan hệ xã hội cũng như cá nhân phát triển hài hòa, bền vững.

Xây dựng một xã hội trong lành kiểu thời Nghiêu Thuấn có lẽ là một mơ ước có tính lí tưởng nhiều hơn là hiện thực, song chúng ta cũng không thể chấp nhận một xã hội tiêu cực tràn lan và những nhân tố tích cực trở nên lép vế. Xây dựng, hoàn thiện pháp luật và tăng cường giáo dục để nâng cao dân trí, ý thức chấp hành pháp luật của người dân có lẽ là lời giải đúng đắn cho những rắc rối hiện tại, để phát triển đất nước toàn diện và bền vững.

Trọng Nghĩa

LTS Dân trí - Trước những hiện tượng nổi cộm trong đời sống xã hội xảy ra gần đây, tác giả bài viết nói trên đóng góp ý kiến tâm huyết phân tích bản chất và nguyên nhân sâu xa của hiện tượng đó để từ đấy tìm ra những giải pháp khắc phục từ gốc.

Vì mục tiêu xây dựng xã hội tốt đẹp, chúng ta không thể “sống chung” với sự dối trá vì đó là biểu hiện của sự tha hóa nhân cách, là “anh em sinh đôi” của tệ nạn tham nhũng. Vì vậy, phải coi đức tính trung thực là tiêu chuẩn số 1 để đánh giá đạo đức, tư cách của một con người; mọi cán bộ, đảng viên trước hết phải gương mẫu về tính trung thực. Một con người mà thiếu đức tính trung thực thì giao cho việc gì cũng không đáng tin cậy. Những trọng trách mà giao cho con người dối trá thì chẳng khác nào ném niềm tin cho…gió bay!

Muốn ngăn chặn từ gốc tệ nạn tham nhũng và mọi hình thức “liên minh mèo-chuột” không có con đường nào khác là phải tuyên chiến vói sự dối trá, nâng cao hiệu quả giáo dục đức tính trung thực đi đôi với việc tăng cường kỷ cương phép nước, kiên quyết xử lý kịp thời và nghiêm minh những kẻ tham nhũng, cho dù ở bất kỳ cương vị nào.