Ngày 22/10, tại thị xã Gia Nghĩa, tỉnh Đăk Nông đã diễn ra Hội thảo “Tìm kiếm giải pháp tác động tiêu cực do khai thác và chế biến quặng Bauxit, sản xuất Alumin và luyện nhôm đến kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường ở Tây Nguyên và Nam Trung bộ”.
Đăk Nông sẽ giàu có nhờ Bauxit
Bauxit là một trong những khoáng sản kim loại phổ biến trên bề mặt trái đất và là tài nguyên có trữ lượng lớn ở Việt Nam. Quặng Bauxit được dùng để sản xuất Alumin (AL203) - nguyên liệu sản xuất nhôm.
Theo một báo cáo nghiên cứu mới được công bố, trữ lượng Bauxit ở Việt Nam vào khoảng 2,4 tỷ tấn (quặng tinh). 91,4% trữ lượng Bauxit nói trên đang nằm dưới lớp đất đỏ bazan của Tây Nguyên.
Riêng Đăk Nông chiếm 60% trữ lượng của cả nước (khoảng 1,4 tỷ tấn), tập trung ở 5 huyện, thị xã (chiếm 2/3 diện tích đất đai toàn tỉnh). Tuy nhiên, điều này cũng đã và đang đặt Đăk Nông đứng trước bài toán có 2 đáp số: Hoặc là giàu có nhanh chóng hoặc sẽ tụt hậu do phải đối đầu với những tác động tiêu cực về môi trường và văn hóa...
Với tư cách là nhà đầu tư, chủ trì đầu tư phát triển công nghiệp nhôm ở Đăk Nông, Tổng Giám đốc Tập đoàn Than và khoáng sản Việt Nam (TKV) Trần Xuân Hòa cho rằng, đó chính là nguồn lực chính để phát triển kinh tế - xã hội trung hạn và dài hạn, góp phần làm thay đổi Đăk Nông từ tỉnh nghèo thành một tỉnh công nghiệp hiện đại và giàu có trong tương lai.
Băn khoăn từ chính lãnh đạo tỉnh
Hứa hẹn của Tổng Giám đốc TKV trên thực tế vẫn chưa thể giải tỏa băn khoăn của ông Đặng Đức Yến, Chủ tịch UBND tỉnh Đăk Nông.
Tại Hội thảo, ông Yến thẳng thắn nêu ra những quan ngại trước D.A khai thác Bauxit quy mô: Đăk Nông nằm ở độ cao trung bình 700m so với mực nước biển, là đầu nguồn của lưu vực sông Đồng Nai và sông Sê rê Pôk, trong khi đó, vùng mỏ khai thác Bauxit lại lộ thiên với quy mô từng thân quặng khá lớn, có chiều dài từ 12 - 15 km, chiều rộng từ 0,2 - 5 km.
Khi khai thác sẽ phải chuyển đổi có thời hạn một số vùng sản xuất của người dân, chặt hạ một số diện tích rừng nhất định, tạo ra ảnh hưởng đối với đời sống một bộ phận dân cư và đặc biệt là tình hình kinh tế - xã hội vùng D.A sẽ có sự thay đổi.
Chủ tịch UBND tỉnh Đăk Nông cũng lo ngại trước một vấn đề lớn là di dời tái định cư cho người dân đang sinh sống trong các khu vực mỏ. Khi đi vào khai thác chắn chắn phải làm công việc tổ chức di dời tái định cư cho hàng chục vạn dân. Với đặc thù của Đăk Nông, việc di dời sẽ có ảnh hưởng nhất định không chỉ đến đời sống kinh tế mà quan trọng hơn, ảnh hưởng đến văn hóa, quan hệ xã hội lâu đời của các cộng đồng dân cư...
“Đứng trước một quyết định mất còn”
Theo quy hoạch, đến năm 2015, các mỏ Bauxit Tây Nguyên phải bảo đảm sản lượng khoảng 54 - 75 triệu tấn quặng nguyên khai nhằm thu hồi 21,5 - 30 triệu tấn quặng tinh cung cấp cho các nhà máy để sản xuất ra 7,2 - 8,3 triệu tấn Alumin. Diện tích đất rừng bị chiếm dụng để phục vụ khai thác ở thời điểm 2015 vào khoảng 1.600 ha/năm.
Về tác động tiêu cực của khai thác quặng Bauxit ở Tây Nguyên mà tập trung chủ yếu ở Đăk Nông, GS.TS Hồ Sỹ Giao, Hội Khoa học Mỏ Việt Nam, dẫn ra một số nguy cơ lớn như: Phát tán các chất độc hại ra môi trường khu vực và vùng lân cận (bao gồm các hóa chất sử dụng, quặng đuôi sau tuyển, bùn đỏ và bùn Oxalat); biến đổi thời tiết, khí hậu vùng do thu hẹp diện tích rừng đầu nguồn, dẫn đến gia tăng lũ lớn vào mùa mưa, hạn hán kéo dài vào mùa khô, làm thất thu mùa màng vùng hạ lưu thuộc các tỉnh Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận...
Nhóm nghiên cứu thuộc Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam cũng cảnh báo về những vấn đề đáng lo ngại diễn ra trong và sau quá trình khai thác Bauxit ở Tây Nguyên dẫn đến nguy cơ thấy trước về thảm hoạ bùn đỏ. Khai thác Bauxit ở Tây Nguyên nói chung, Đăk Nông nói riêng, sẽ như “trái bom bùn” treo lơ lửng, đe doạ các tỉnh vùng cực Nam Trung bộ.
Theo ước tính để được 1 tấn Alumin thành phẩm, sẽ có 3 tấn bùn đỏ thải ra môi trường. Như vậy, cứ mỗi năm trong giai đoạn 2007 - 2015 (thực hiện theo quy hoạch khai thác 6,6 triệu tấn), lượng bùn thải ra môi trường đạt con số 20 triệu tấn. Khi xảy ra sự cố như vỡ đập hay lũ hớn, hàng chục triệu tấn bùn đỏ sẽ tràn ra khỏi nơi chứa, đổ xuống hạ lưu lấp toàn bộ ruộng vườn, nhà cửa.
Không chỉ giới khoa học mà một nhà văn lớn từng lăn lộn sáng tác ở Tây Nguyên là nhà văn Nguyên Ngọc cũng phải lên tiếng về nguy cơ thấy trước do khai thác quặng Bauxit rằng: “Chúng ta đang đứng trước một quyết định mất còn!”.
Theo Thanh Tùng
Báo Thanh tra