Thứ Bẩy, 24/07/2010 - 11:53

Nhìn lại thế độc quyền của ngành điện

Dường như đã trở thành “điệp khúc” trong nhiều năm qua, cứ vào dịp đầu hè là người dân và các doanh nghiệp lại đối mặt với tình trạng thiếu điện gay gắt. Lý do muôn thủa để EVN thanh minh cho tình trạng đó lại là lỗi cho ông trời!

EVN có độc quyền?

Từ trước đến nay, người dân và các doanh nghiệp vẫn chỉ biết mua điện do EVN phân phối. Các nhà máy phát điện bao gồm cả thủy điện, nhiệt điện phần lớn đều do EVN quản lý. Tính đến thời điểm hiện nay, mặc dầu EVN đã tiến hành cổ phần hóa một số nhà máy điện như: Vũng Áng, Phả Lại, Cát Bà… trong đó có một số nhà máy do PVN, TKV làm chủ đầu tư nhưng những doanh nghiệp này mới chỉ có thể tham gia xây dựng tạo nguồn điện. Các khâu khác vẫn do EVN nắm, đặc biệt là khâu truyền tải và phân phối.

 

Vì năm “đầu cán” ở khâu quan trọng này nên việc cung ứng điện tới tận người dân và doanh nghiệp vẫn do EVN đảm nhiệm. Sự độc quyền của EVN còn thể hiện ở chỗ doanh nghiệp này vừa thực hiện chức năng quản lý nhà nước về lĩnh vực điện vừa thực hiện chức năng kinh doanh cộng với chức năng phân phối điện. Xét về mặt hình thức, EVN có Bộ Công thương là Bộ chủ quản nhưng trên thực tế, dường như những “quyết sách” của EVN nhiều khi nằm ngoài “tầm với” của Bộ này.

 

Một ví dụ điển hình là năm 2009, Bộ Công thương từng đưa ra phương án được xem là tiến bộ trong việc xây dựng một thị trường điện cạnh tranh ở Việt Nam. Điểm mấu chốt của phương án này là: “Tái thiết kế tổng thể hệ thống điện cạnh tranh và tái cơ cấu ngành điện” bằng cách: gom các nhà máy phát điện do EVN quản lý nhằm thành lập một số tổng công ty phát điện hoạt động độc lập theo hướng cạnh tranh. Tách tổng công ty truyền tải điện quốc gia và trung tâm điều độ hệ thống diện quốc gia ra khỏi EVN thành công ty điều độ hệ thống điện quốc gia hoạt động độc lập, riêng rẽ, nằm ngoài sự chỉ đạo trực tiếp của EVN. Đề xuất này của Bộ chủ quản đã không nhận được sự đồng tình của EVN, EVN lập luận rằng, nếu thực hiện những biện pháp “chia” và “tách” trên sẽ làm suy giảm sức mạnh của cả tập đoàn do tầm bao quát của EVN sẽ bị thu hẹp lại.

 

Ý kiến của bạn về vấn đề này xin gửi đến Diễn đàn Dân trí qua địa chỉ e-mail:thaolam@dantri.com.vn

Nếu như ở những lĩnh vực kinh doanh khác, có nhiều doanh nghiệp trên cùng một “sân chơi”, doanh nghiệp nào có chất lượng sản phẩm tốt, phục vụ chu đáo, giá cả hợp lý sẽ được khách hàng lựa chọn. Lúc bấy giờ, khách hàng thực sự là các “thượng đế”. Điều này đã không xảy ra ở ngành điện khi người dân và các doanh nghiệp buộc phải mua điện với mức giá do EVN “định sẵn” trong khi chất lượng dịch vụ, cung ứng còn rất nhiều tồn tại, bất cập.

 

Còn nhớ, hơn mười năm trước, trên thị trường mạng điện thoại di động chỉ có một nhà cung cấp, giá cước lúc đó luôn ở mức “trên trời”. Nhưng chỉ sau mấy năm, thị trường này bắt đầu sôi động với sự xuất hiện của nhiều “nhà mạng” mới, ngay lập tức giá cước di động liên tục hạ nhiệt. Trong môi trường cạnh tranh ấy, người tiêu dùng chính là đối tượng được hưởng lợi. Như vậy, vấn đề phá vỡ thế độc quyền của ngành điện hiện nay càng đặt ra cấp thiết. Bởi có như vậy, nguồn điện mới hy vọng được cung cấp tốt hơn cho nhu cầu ngày càng tăng của công cuộc phát triển đất nước. Đồng thời, người dân sẽ không còn phải chịu cảnh giá điện chỉ có tăng mà không thấy giảm.

 
Mất điện liên tục, Ăc quy, kích điện trở thành thiết bị quen thuộc trong nhiều gia đình mùa hè này
 

EVN cần xem lại trách nhiệm của mình

Cũng giống như nguồn nhiên liệu quan trọng là xăng dầu, điện là nguồn năng lượng thiết yếu để duy trì cuộc sống sinh hoạt của người dân, tác động trực tiếp đến sự phát triển của nền kinh tế và các vấn đề an sinh xã hội. Trong nhiều năm qua, cứ mỗi dịp hè về, thời tiết nắng nóng, nhu cầu điện tăng cao, người dân và các doanh nghiệp lại thấp thỏm nỗi lo thiếu điện. Và trên thực tế, tình trạng thiếu điện đã tái diễn hằng năm như một “điệp khúc” không có hồi kết. Nhưng nếu như những năm trước, tình trạng thiếu điện ít nhiều còn mang tính cục bộ, mức độ ảnh hưởng còn trên phạm vi hẹp thì mùa hè năm 2010 thực sự là khoảng thời gian “đáng nhớ” của người dân khi tình trạng cắt điện luân phiên kéo dài từ cuối tháng 3 cho đến cuối tháng 6 (và còn có thể xảy ra trong thời gian tới). Phạm vi chịu ảnh hưởng trong đợt tiết giảm điện “kỷ lục” này là rất lớn khi hầu hết các địa phương trong cả nước đều chịu cảnh điện phập phù lúc có, lúc mất.

 

Tình trạng cắt điện luân phiên kéo dài đã kéo theo nhiều hệ lụy cho xã hội, làm đảo lộn cuộc sống sinh hoạt của người dân, chất lượng cuộc sống bị giảm sút. Có thể kể ra đây một số hệ lụy từ việc cắt điện luân phiên kéo dài trong thời gian qua: cắt điện trong thời gian thời tiết nắng nóng, có khi lên tới trên 400C, các thiết bị làm mát, hạ nhiệt được dịp “ngủ yên” làm ảnh hưởng tới sức khỏe của người dân, đặc biệt là người già và trẻ nhỏ; cắt điện luân phiên có khi cả ngày lẫn đêm, vào khoảng thời gian “nước rút” của mùa thi khiến cho việc ôn tập của các sĩ tử gặp không ít khó khăn; cắt điện kéo dài, các trạm bơm chịu cảnh “nằm im” không hoạt động, công tác tưới tiêu, giải hạn cho đồng ruộng bị ngưng trệ, gây thất bát mùa màng đối với người nông dân; lịch cắt điện dài hơi, dày đặc khiến cho kế hoạch sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp phải thay đổi, thời gian giao hàng không đúng như tiến độ ghi trong hợp đồng, công nhân ngày làm, ngày nghỉ, thiệt hại về vật chất lên tới hàng tỷ đồng; cắt điện liên tục cũng khiến cho ngành du lịch lao đao, ngành công nghiệp “không khói” đã buộc phải “nhả khói” khi các khách sạn, nhà nghỉ ở các khu du lịch đều phải mua máy phát điện, phụt khói ra cả ngoài đường, gây tiếng ổn, để lại ấn tượng không tốt trong du khách gần xa v.v….

 

Đáng nói là, việc cắt điện của “ông điện lực” nhiều khi rất ngẫu hứng, tùy tiện. Người dân và các doanh nghiệp lắm lúc bị cắt điện mà không được báo trước nên các hoạt động sản xuất, sinh hoạt bị rơi vào thế bị động. Cùng với đó, tình trạng cắt điện thiếu công bằng, nơi cắt ít, nơi bị cắt nhiều vẫn còn tồn tại có khi ngay trên cùng một địa bàn.

 

Tình trạng thiếu điện lẽ ra đã không đến mức trầm trọng như trong thời gian qua nếu như nhiều nhà máy điện đi vào vận hành đúng tiến độ. Tình trạng chậm tiến độ của các dự án điện diễn ra dai dẳng khiến cho ngành điện “hụt hơi” chạy theo nhu cầu phụ tải nhưng chưa thấy có ai trong ngành điện đứng ra nhận trách nhiệm. Bên cạnh đó, cùng với sự phát triển của nền kinh tế và nhu cầu ngày càng cao của người dân, hằng năm nhu cầu tổng lượng điện năng tăng từ 15-17% nhưng công tác tham mưu, hoạch định, “đi trước đón đầu” trong việc tìm biện pháp để cung ứng đủ lượng điện theo nhu cầu xã hội của ngành điện vẫn còn có một sức ỳ lớn. Hệ quả kéo theo là hệ thống điện quốc gia luôn ở vào cảnh “ăn đong”, phát điện được bao nhiêu thì dùng bấy nhiêu mà không hề có công suất dự phòng để duy trì sự ổn định về nguồn điện khi tiến hành duy tu, bảo dưỡng và đảm bảo cung ứng điện ngay trong những tháng cao điểm mùa khô.

 

Để xảy ra tình trạng thiếu điện trầm trọng kéo theo việc cắt điện luân phiên trên diện rộng kéo dài thời gian qua, dù chưa thể thống kê tổng thiệt hại nhưng các chuyên gia đều cho rằng, những thiệt hại này còn lớn hơn nhiều so với lợi nhuận mà EVN làm ra hằng năm. Câu hỏi đặt ra là, liệu EVN có đền bù những thiệt hại mà người dân và các doanh nghiệp phải gánh chịu (?!).

 
Đường dây cũ kỹ gây thất thoát một lượng lớn điện năng
 

Cần nâng cao chất lượng cung ứng, dịch vụ trước khi đòi tăng giá

Vin vào lý do chi phí đầu tư sản xuất điện lớn, từ trước đến nay giá điện chỉ có tăng mà chưa hề giảm. Gần đây nhất là từ 1/3/2009, giá bán lẻ điện bình quân chưa bao gồm thuế VAT là 948,5 đồng/kvwh, tăng 8,92% so với giá điện bình quân năm 2008. Điện năng suy cho cùng cũng là một loại hàng hóa, hơn thế còn là một loại hàng hóa đặc biệt. Người dân đã phải trả chi phí cao hơn cho mỗi kwh điện, lẽ ra chất lượng cung ứng điện phải được cải thiện thì ngược lại, tình hình thiếu điện càng trầm trọng hơn, chất lượng phục vụ khách hàng của ngành điện càng “đi xuống” hơn. Hàng loạt băn khoăn được dư luận đặt ra là: EVN đã minh bạch hóa hoạt động sản xuất kinh doanh của mình trước khi tăng giá điện? Giá thành sản xuất mỗi kwh điện, chi phí quản lý ra sao? EVN đã làm trọn trách nhiệm với các “thượng đế” của mình hay chưa?..

 

Lí lẽ mà EVN đưa ra cho mỗi lần đòi tăng giá điện là: giá điện bình quân ở nước ta thấp hơn các nước khác trong khu vực xem ra cũng không thuyết phục bởi mức thu nhập trên bình quân đầu người ở nước ta thấp hơn nhiều so với các nước mà ngành điện đưa ra so sánh. Điện là nguồn năng lượng “đầu vào” thiết yếu nên việc tăng giá điện tất yếu sẽ ảnh hưởng tới mặt bằng giá thành của sản phẩm, dịch vụ, đời sống xã hội sẽ có nhiều biến động. Như vậy, vấn đề đặt ra ở đây là việc tăng giá điện phải tỷ lệ thuận với chất lượng cung ứng điện. Trước khi đòi tăng giá, ngành điện cần có giải pháp trong việc sớm khắc phục tình trạng xuống cấp, quá tải của các trạm biến áp. Đầu tư, quy hoạch các dự án điện phải đồng bộ, cân đối giữa thủy điện và nhiệt điện cũng như giữa các vùng miền, tránh tình trạng khắc phục kiểu chắp vá. Về lâu dài, chừng nào chưa tìm ra lời giải cho bài toán tháo gỡ thế độc quyền của ngành điện thì câu trả lời cho băn khoăn: đến bao giờ người dân mới có được nguồn điện ổn định, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của cuộc sống hầu như vẫn còn bị bỏ ngỏ!

 

Bùi Minh Tuấn

                (Giáo viên trường THPT Kim Liên - Nam Đàn - Nghệ An)

 

LTS Dân trí - Qua sự trải nghiệm về nỗi khổ mất điện trong mùa hè đặc biệt nóng bức năm nay, người dân càng thấy rõ ngành điện lực bộc lộ rõ hơn những mặt yếu kém và cách làm ăn trì trệ, cửa quyền của ngành này. Đúng như nhận định của tác giả bài viết trên đây, mỗi khi lâm vào tình trạng thiếu điện trầm trọng, người dân lại nhận được “điệp khúc” thanh minh của ngành điện là mức nước cạn kiệt của các hồ chứa khiến cho thủy điện phải giảm công suất, nào là các nhà máy nhiệt điện đang phải ngừng họat động để sửa chữa, rồi các đường dây tải điện quá cũ nát nên thất thóat nhiều năng lượng … và còn một lý do quan trọng mới được đưa ra gần đây là do nhu cầu dùng điện tăng lên nhanh quá (!?). Tóm lại, toàn là những nguyên nhân khách quan.

 

Vậy xin hỏi ngành điện lực và các cấp quản lý ngành này là những điều thanh minh nói trên đâu có mới, vậy sao không tìm cách khắc phục mà cứ để kéo dài tình trạng đó hết năm này sang năm khác. Đấy có phải là cung cách làm ăn trì trệ vốn là căn bệnh cố hữu của những tập đòan kinh tế đựoc nắm vai trò độc quyền kinh doanh một lĩnh vực nào đó giống như ngành điện lực. Phải chăng đây là nguyên nhân của những nguyên nhân khiến cho ngành điện lực không làm tròn trách nhiệm hệ  trọng của mình là “Điện lực phải đi trước một bước” trong qua trình phát triển kinh tế-xã hội.